İngiltere Müslümanları İslam’la Ne Zaman ve Nasıl Tanıştı?

İngiltere’de İslam’la temaslar Orta Çağ ticaretine ve Osmanlı ile Fas arasındaki diplomatik ilişkilere kadar uzanır; ancak kalıcı Müslüman varlığı, 19. yüzyılda liman şehirlerine yerleşen denizciler, Abdullah Quilliam gibi İngiliz Müslüman olanlar ve Woking Camii (1889) ile başlamıştır. Süreç Britanya İmparatorluğu’nun tarihiyle yakından ilişkilidir.

Orta Çağ ve Erken Modern Dönem

İngiltere ile İslam dünyası arasındaki ilk temaslar Orta Çağ’da Haçlı Seferleri ve Endülüs ticareti aracılığıyla gerçekleşti. 8. yüzyıldan kalma Kral Offa’ya ait bir altın sikkenin üzerinde Arapça yazı bulunması, ticari ilişkilerin işaretidir. 16. yüzyılda Kraliçe I. Elizabeth, Osmanlı Sultanı III. Murad ve Fas Sultanı ile mektuplaşarak ticaret ve ittifak arayışına girdi. 1580’de Osmanlı ile ticaret anlaşması imzalandı ve Levant Company kuruldu. William Shakespeare’in oyunlarında (Othello, Venedik Taciri) Müslüman karakterlerin yer alması dönemin ilgisini yansıtır.

17.-18. Yüzyıl: Elçiler, Denizciler ve Merak

1637’de Oxford Üniversitesi’nde Arapça kürsüsü kuruldu. Kur’an’ın ilk İngilizce çevirisi 1649’da Alexander Ross tarafından Fransızcadan yapıldı; 1734’te George Sale’in doğrudan Arapçadan yaptığı çeviri yayımlandı. Londra’daki Osmanlı elçileri ve Fas elçilik heyetleri şehirde İslami ibadetin ilk örneklerini oluşturdu. Aynı dönemde Akdeniz’de korsanlığa karışmış bazı İngilizlerin Müslüman olup Kuzey Afrika’ya yerleştiği (renegade) bilinir. Bu hikâyeler dönemin edebiyatında geçer.

Denizciler ve Liman Şehirleri

19. yüzyılda İngiliz İmparatorluğu’nun genişlemesiyle Hindistan, Yemen, Somali ve diğer sömürgelerden denizciler (lascar) İngiliz gemilerinde çalıştı. Bunların bir kısmı Londra, Liverpool, Cardiff, South Shields ve Hull gibi limanlarda yerleşti. Müslüman denizci pansiyonları ve küçük mescitler ilk dinî mekânlar oldu. Yemenli denizciler South Shields ve Cardiff’te cemaatler kurdu. Bu gruplar çoğunlukla geçici olup nüfusları küçüktü, ancak sonraki göçler için bir ağ oluşturdu.

Woking Camii ve Doğu Çalışmaları

1889’da Doğu bilimci Gottlieb Wilhelm Leitner, Woking’te Shah Jahan Camii’ni yaptırdı. Bu cami Bhopal Begümü Şah Cihan’ın finansal desteğiyle yapıldı. Ancak cami uzun süre kullanılmadı; 1912’de Hint kökenli Hâce Kemaleddin tarafından yeniden canlandırıldı ve “Woking Müslüman Misyonu” olarak faaliyete başladı. Marmaduke Pickthall ve Lord Headley gibi İngiliz Müslüman olanlar bu merkezle ilişkilendirilir. Cami, İngiltere’de İslam’ın dinî ve kültürel kurumsallaşmasının önemli bir adımıdır.

Abdullah Quilliam ve Liverpool

William Henry Quilliam (1856-1932), Liverpool’da avukat olarak çalışırken 1887’de Fas’ı ziyaret ettikten sonra Müslüman oldu ve Abdullah adını aldı. 1889’da Liverpool’da Müslüman Enstitüsü’nü ve bir mescit kurdu. Enstitü okul, yetimhane, yayınevi ve kütüphane içeriyordu. “The Crescent” adlı bir dergi çıkardı. Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid ona nişan verdi. 1908’de hakkında dava açılması ve çevresinden gelen baskılar nedeniyle Liverpool’u terk etti. Quilliam İngiltere’deki İslam tarihinin öncü şahsiyetlerinden biri olarak anılır.

Birinci Dünya Savaşı ve Sonrası

Birinci Dünya Savaşı’nda İngiltere, Hint Müslümanlarını askerî birliklerinde kullandı. Brighton’da yaralı Hint askerleri için hastane ve Woking’te Müslüman askerler için mezarlık yapıldı. Savaş sonrası dönemde Londra’da ilk Müslüman cemaatler oluştu. 1920’lerde Ahmediyye cemaati Londra’da Fazl Camii’ni yaptırdı (1926). Bu dönem İslam’ın İngiltere’de görünür olmaya başladığı yıllardır.

1945 Sonrası Göç

İkinci Dünya Savaşı sonrası işgücü ihtiyacı nedeniyle Pakistan, Hindistan, Bangladeş ve Kıbrıs’tan göçler başladı. Tekstil fabrikaları, otomobil sanayii ve hizmet sektöründe çalışan göçmenler Birmingham, Bradford, Manchester, Leicester ve Londra’ya yerleşti. Aile birleşimleri 1960’lardan sonra artarak kalıcı cemaatler oluşturdu. Bu göç, bugünkü İngiliz Müslüman toplumunun temelini oluşturur.

Ayrıntılar için İngiltere Müslümanları tarihi, kültür ve gelenekler, âlimler ve ilim kurumları ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Fransa için Fransa Müslümanlarının İslam’la tanışması yazısı karşılaştırma sağlar. Tarihler kaynaklara göre değişebilir.

Hint Alt Kıtası ve Sömürge Bağları

İngiltere ile Müslümanlar arasındaki ilişkinin en belirleyici boyutu, Britanya’nın Hindistan’daki sömürge idaresidir. 1858’den 1947’ye kadar Hint alt kıtası İngiliz yönetiminde kaldı. Milyonlarca Müslüman bu dönemde İngiliz tebaası oldu. Hindistan’dan İngiltere’ye gelen öğrenciler, avukatlar, doktorlar ve tüccarlar Londra’da küçük cemaatler oluşturdu. Londra’daki Hint Müslüman öğrenciler dernekleri ve cemiyetleri 20. yüzyılın başında bağımsızlık hareketleri için de önemli bir zemindi. Muhammed Ali Cinnah da Londra’da hukuk eğitimi aldı. Bu geçmiş, İngiltere’deki Güney Asya kökenli Müslüman toplumun siyasi hafızasını şekillendirir.

Osmanlı ve Hilafet Hareketi

İngiltere’deki Müslüman topluluklar Osmanlı Devleti ile yakın duygusal bağ kurdu. Abdullah Quilliam’ın II. Abdülhamid ile ilişkisi bu bağın örneğidir. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Hindistan’da başlayan Hilafet Hareketi, İngiltere’deki Müslümanları da etkiledi. Londra’daki Müslüman dernekler halifeliğin korunması için bildiriler yayımladı. Hilafetin kaldırılması (1924) bu çevrelerde derin üzüntüyle karşılandı. Bu dönem, İngiltere Müslümanlarının küresel Müslüman gündemine katılımının bir göstergesidir.

Londra’da İlk Camiler ve Dinî Mekânlar

Londra’da 1926’da Ahmediyye cemaati Fazl Camii’ni açtı. 1940’lı yıllarda Londra Merkez Camii için arsa tahsisi yapıldı; ancak cami 1977’de tamamlanabildi. Bu süreçte İngiliz hükümeti ve Mısır, Suudi Arabistan gibi ülkeler finansman sağladı. Regent’s Park’taki cami ve İslam Kültür Merkezi, İngiltere’nin en bilinen dinî ve kültürel mekânlarından biri oldu. Taşra şehirlerinde ise küçük evler, eski kiliseler ve sinemalar camiye dönüştürüldü. Bu dönüşümler göç hareketinin dinî mekân ihtiyacının göstergesidir.

Kaynaklar ve Okuma Önerileri

İngiltere’de İslam’ın tarihine dair başlıca çalışmalar arasında Humayun Ansari’nin “The Infidel Within” adlı kitabı ve Jamie Gilham’ın İngiliz Müslüman olanlar üzerine araştırması bulunur. Ayrıca Liverpool ve Woking’te kurulan Müslüman kurumların arşivleri, dönemin gazeteleri (The Crescent, Islamic Review) birincil kaynaklardır. Okurun, bu eserleri TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki İngiltere maddesiyle birlikte okuması önerilir.

Özetle İngiltere’de İslam’ın tarihi, ticaret ve diplomasiyle başlayan, sömürge dönemi ve savaş sonrası göçle kalıcılaşan çok katmanlı bir süreçtir.

Sıkça Sorulan Sorular

İngiltere’de ilk cami hangisidir?

Surrey’deki Woking’te 1889’da Bhopal Begümü Şah Cihan’ın desteğiyle yapılan Shah Jahan Camii, İngiltere’nin ilk amaca yönelik inşa edilen camisi kabul edilir.

Abdullah Quilliam kimdir?

1856’da doğan İngiliz avukat William Henry Quilliam, 1887’de Müslüman oldu, Liverpool’da Müslüman Enstitüsü ve cami açtı. Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid tarafından “İngiltere Şeyhülislamı” unvanıyla anılmıştır.

Lascar nedir?

İngiliz ticaret gemilerinde çalışan Hint, Arap ve Güney Asya kökenli denizcilerdir. Bunların bir kısmı İngiliz liman şehirlerinde yerleşerek ilk Müslüman toplulukları oluşturdu.

İngiltere’de Müslümanlar ne zaman çoğaldı?

1950’lerden itibaren Güney Asya’dan (Pakistan, Bangladeş, Hindistan) ve Kıbrıs’tan gelen göçle belirgin biçimde arttı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 5 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İngiltere" md.; Humayun Ansari, The Infidel Within: Muslims in Britain since 1800 (2004); Jamie Gilham, Loyal Enemies: British Converts to Islam, 1850-1950 (2014)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →