İngiltere Müslümanları Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

İngiltere Müslümanları tarihi; 1950’lerden itibaren Güney Asya ve Kıbrıs’tan gelen göçle başlayan toplumsal yerleşmeyi, cami ve dernek kurumlarının gelişimini, 1989 Rushdie olayını, 1997’de MCB’nin kuruluşunu, 2005 saldırılarını ve sonrasındaki güvenlik politikalarını kapsar. Çok kültürlülük tartışmaları sürecin odak noktasıdır. Yazı süreci tarafsız bir dille özetler.

Sömürge Mirası ve 1950-60’lar Göçü

İngiliz İmparatorluğu’nun dağılmasıyla birlikte Commonwealth vatandaşlarının İngiltere’ye gelişi kolaylaştı. 1948 British Nationality Act sonrası Pakistan, Hindistan, Bangladeş (o zaman Doğu Pakistan), Karayipler ve Kıbrıs’tan işçiler geldi. Mirpur (Keşmir), Sylhet (Bangladeş) ve Pencap kökenli aileler belirli şehirlerde yoğunlaştı. İlk dönem işçileri çoğunlukla genç erkeklerdi ve çalışıp memlekete dönmeyi planlıyordu. 1962 Commonwealth Immigrants Act göçü kısıtlamaya başladı; buna rağmen aile birleşimleri sürdü.

1970’ler: Camiler ve Cemaatler

1960’larda evlerde ve kiralık mekânlarda kurulan mescitler, 1970’lerde kalıcı camilere dönüştü. Birmingham Merkez Camii (1975), Londra Merkez Camii (Regent’s Park, 1977), Bradford ve Manchester camileri dönemin önemli yapılarıdır. Deobendî, Berelvî, Selefî ve Cemaat-i İslamî çizgilerinde cemaatler örgütlendi. Bury’deki Darul Uloom (1975) ve Dewsbury’deki Markazi Mescit (Tebliğ Cemaati merkezi) bu dönemin eğitim ve dinî merkezleridir. Cami çevresinde Kur’an kursları (madrasa) kuruldu.

Irkçılık, Toplumsal Hareketler ve 1980’ler

1970’lerde ve 1980’lerde göçmenlere yönelik ırkçı saldırılar, polis şiddeti ve 1981 Brixton ile 1985 Handsworth gibi şehir isyanları yaşandı. Güney Asyalı topluluklar “Siyah” kimlik çatısı altında ırkçılığa karşı örgütlendi. 1980’lerin sonunda dinî kimlik ön plana çıkmaya başladı. Müslümanlar kendilerini etnik değil dinî bir topluluk olarak tanımlamaya yöneldi. Dinî okul, helal et ve dinî tatil gibi talepler gündeme geldi.

1989: Rushdie Olayı

Salman Rushdie’nin 1988’de yayımlanan “Şeytan Ayetleri” romanı Müslümanlar arasında büyük tepkiye yol açtı. Ocak 1989’da Bradford’da kitap yakma protestosu yapıldı. Şubat 1989’da İran lideri Humeyni, Rushdie hakkında bir ölüm fetvası yayımladı; bu fetva Müslümanlar arasında da tartışma yarattı ve birçok âlim ile kurum şiddetin yanlış olduğunu belirtti. Olay İngiltere’de Müslümanların kamusal sesini yükseltti ve çok kültürlülük tartışmalarını derinleştirdi.

1990’lar: Kurumsallaşma ve MCB

1990’larda Müslüman nüfus arttı ve kurumsallaştı. 1997’de Müslüman Konseyi (MCB) kuruldu; kısa sürede hükümetle muhatap olan başlıca Müslüman örgütü haline geldi. İşçi Partisi hükümeti Müslüman okulları (devlet destekli) ve din eğitimi konusunda adımlar attı. 2001 nüfus sayımında ilk kez din sorusu soruldu ve İngiltere ve Galler’de yaklaşık 1,6 milyon Müslüman kaydedildi. 2001’de kuzey İngiltere şehirlerinde (Oldham, Burnley, Bradford) çıkan çatışmalar toplumsal bölünme tartışmasını güçlendirdi.

11 Eylül, 7/7 ve Güvenlik Politikaları

11 Eylül 2001 sonrası Müslümanlara yönelik şüphe arttı. 7 Temmuz 2005’te Londra’da toplu taşımaya yapılan saldırılarda 52 kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı. Saldırganlar İngiliz vatandaşı Müslümanlardı; bu durum “yerli terörizm” tartışmasını getirdi. Hükûmet Prevent stratejisini genişletti; okullar, üniversiteler ve sağlık kurumlarında aşırılık belirtilerinin izlenmesini öngördü. Müslüman çevreler bu uygulamayı gözetim ve ayrımcılık olarak eleştirdi; hükûmet ise önleyici bir güvenlik aracı olduğunu savundu.

2010’lar ve Sonrası

2010’larda Müslüman nüfus 2,7 milyondan (2011 sayımı) 3,9 milyona (2021 sayımı) yükseldi. Londra’nın belediye başkanlığına 2016’da Müslüman bir isim seçildi. Brexit referandumu (2016) sonrasında ırkçı olaylarda artış rapor edildi. Müslümanlar siyasi hayatta, medyada, sağlık hizmetlerinde ve akademide daha görünür hale geldi. Covid-19 döneminde Müslüman toplulukların salgından orantısız etkilenmesi ve camilerin yardım rolleri öne çıktı.

Daha fazla bilgi için İslam’la tanışma, kültür ve gelenekler, âlimler ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Fransa için Fransa Müslümanları bugün yazısı da yararlıdır.

Eğitim, Kadınlar ve İkinci Kuşak

İngiltere’de doğup büyüyen Müslüman kuşaklar eğitimde farklı deneyimler yaşadı. Hindistan ve Bangladeş kökenli çocuklar ilk yıllarda dil ve ekonomik zorluklarla karşılaştı; ancak zamanla üniversite mezuniyet oranları yükseldi. Müslüman kızların eğitim başarısı erkeklerden yüksektir. Kadınlar sağlık, hukuk ve eğitim sektörlerinde güçlü bir varlık gösterir. Başörtüsü ve okul kıyafeti konuları zaman zaman okullar ve mahkemeler önünde tartışıldı. Bu deneyimler İngiliz çok kültürlülüğünün sınırlarını ve imkânlarını ortaya koydu.

Müslüman Okulları ve Devlet Finansmanı

İngiltere’de dinî okullar devlet finansmanı alabilir. Anglikan, Katolik ve Yahudi okullarının yanında Müslüman okulları da 1998’den itibaren devlet desteği kazandı. 1998’de ilk Müslüman devlet okulları (Islamia Primary School, Londra ve Al-Furqan, Birmingham) finansman almaya başladı. Bu okullar ulusal müfredatı dinî dersle birleştirir. 2014’te “Truva Atı” olayı olarak bilinen Birmingham okulları soruşturması, Müslüman çoğunluklu okulların yönetimi konusunda büyük tartışma yarattı. Soruşturmanın sonuçları ve yöntemi tartışmalıdır.

Sivil Haklar ve Siyasi Temsil

Müslüman siyasetçiler 1990’lardan itibaren İngiliz parlamentosuna girmeye başladı. Bugün Lordlar Kamarası ve Avam Kamarası’nda çok sayıda Müslüman üye vardır. Belediyelerde başkanlıklar ve kabine düzeyinde bakanlıklar Müslüman kökenli isimler tarafından üstlenilmiştir. Müslüman seçmenler seçim sonuçlarında etkilidir. Sivil toplum örgütleri, nefret suçlarını izlemek ve Müslüman haklarını savunmak için çalışır. Bu temsil, İngiltere’de Müslüman toplumun siyasi olgunlaşmasının bir göstergesidir.

Sonuç

İngiltere Müslümanlarının tarihi, sömürge geçmişi, göç, ırkçılıkla mücadele ve kurumsallaşma süreçleriyle şekillenen çok katmanlı bir hikâyedir. Bugünkü toplum, bu tarihin mirasını ve yeni nesillerin beklentilerini birlikte taşımaktadır. Okurun resmî sayımları, akademik monografileri ve sivil toplum raporlarını birlikte değerlendirmesi önerilir.

Siyaset, Medya ve Kamuoyu

İngiltere kamuoyunda Müslümanlara ilişkin söylem, siyasi olaylara göre değişkenlik gösterir. Medyada Müslümanlar bazen olumsuz kalıplarla yer alır; bu durum medya düzenleme kurumlarına ve akademik çalışmalara konu olmuştur. Müslüman gazeteciler, yapımcılar ve yazarlar ana akım medyada yer alarak temsil dengesini değiştirmeye çalışır. Çok kültürlülük politikaları ise 2010’lardan itibaren yeniden değerlendirilmiş ve “ortak değerler” vurgusu artmıştır. Bu tartışmalar Müslüman toplumun kamusal alanda yer edinme sürecinin parçasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

İngiltere Müslüman Konseyi (MCB) ne zaman kuruldu?

1997’de, İngiltere’deki Müslüman kuruluşları bir araya getiren şemsiye örgüt olarak kuruldu.

7 Temmuz 2005 olayları nedir?

Londra’da toplu taşıma araçlarına yönelik intihar saldırılarında 52 kişi öldü. Müslüman liderler saldırıyı kınadı; olay sonrası güvenlik politikaları ve Müslüman topluma yönelik gözetim arttı.

Prevent stratejisi nedir?

Hükümetin aşırıcılığı önlemek için 2003’te başlattığı, eğitim ve sağlık gibi kurumları da kapsayan stratejidir. Müslüman topluluklarda eleştiri konusu olmuştur.

1989’daki Rushdie olayı ne anlama gelir?

Salman Rushdie’nin “Şeytan Ayetleri” kitabına karşı Bradford’da kitap yakma eylemi ve protestolar, Müslüman toplumun kamusal görünürlüğünün ve tepkisinin simgesi oldu.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 4 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İngiltere" md.; Humayun Ansari, The Infidel Within: Muslims in Britain since 1800 (2004); İngiltere Müslüman Konseyi (mcb.org.uk)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →