Ramazan Bayramında El Öpme ve Bayram Harçlığı
Ramazan Bayramı'nda el öpme ve bayram harçlığı geleneği nasıl ortaya çıktı? Bayram namazı, fitre, bayramlaşma, büyüklere saygı, çocuklara harçlık ve şeker ikramı ile dinî ve kültürel yönleri.
- Ramazan Bayramı'nın dinî temeli
- Bayramlaşma ve selamlaşma
- El öpme geleneği
Bayram harçlığı, Ramazan ve Kurban bayramlarında büyüklerin çocuklara ve gençlere verdiği para veya şeker ikramıdır. El öpme ise bayram sabahı büyüklerin elinin öpülerek hayır duası alınması geleneğidir. Her ikisi de Türkiye’de bayramın sevinç ve saygı boyutunu yansıtan kültürel âdetlerdir.
Ramazan Bayramı’nın dinî temeli
Ramazan Bayramı, Ramazan orucunun bitişinden sonra Şevval ayının ilk günü kutlanan bayramdır. Peygamberimiz Medine’ye hicretinden sonra halkın iki eğlence günü olduğunu görmüş ve bunların yerine Ramazan ve Kurban bayramlarının verildiğini bildirmiştir (Ebû Dâvûd, Salât; Nesâî, İydeyn). Bayram günü bayram namazı kılınır, hutbe dinlenir, fitre verilir ve akrabalarla bayramlaşılır. Bayram namazı Hanefî mezhebine göre vâcip, diğer mezheplerde sünnettir. Fitre (sadaka-i fıtır), bayram namazından önce verilen sadaka olup yoksulların bayramı sevinçle geçirmesini amaçlar (Ebû Dâvûd, Zekât; Buhârî, Zekât). Bu dinî çerçeve, geleneklerin temelini oluşturur.
Bayramlaşma ve selamlaşma
Sahabeden nakledilen rivayetlere göre bayramda Müslümanlar birbirlerine “Taqabbelallâhu minnâ ve minkum” (Allah bizden ve sizden kabul etsin) derlerdi. Türkiye’de ise “Bayramınız mübarek olsun” ve “Allah kabul etsin” ifadeleri yaygındır. Bayram sabahı namazdan sonra aile fertleri bir araya gelir, kucaklaşır, küs olanlar barışır. Bayramlaşma, kul hakkı, helalleşme ve affın gündeme geldiği bir fırsattır. Bu uygulamalar bayramlaşma ve kabir ziyareti yazısında da ele alınmıştır. Selamlaşmanın kültürdeki yeri için selamlaşma adabı yazısı faydalıdır.
El öpme geleneği
Türk toplumunda küçüklerin büyüklerin elini öpmesi, saygı ve hayır duası alma ifadesidir. Bayramda bu gelenek özellikle belirgindir: Çocuklar anne babanın, dedenin ve ninenin elini öper, onlar da çocukların başını okşar, dua eder. El öpmenin dinî dayanağı konusunda âlimler arasında görüş vardır. Hadis kaynaklarında sahabilerin Peygamberimizin elini ve ayağını öptüğüne dair rivayetler bulunur (Ebû Dâvûd, Edeb; Tirmizî, İsti’zân). Âlimler bu rivayetleri esas alarak ilim ve takvâ sahibi kimselerin, anne babanın ve yaşlıların elini saygı için öpmenin caiz olduğunu belirtir; ancak bu davranışın aşırı bir tazim, boyun eğme ve kul köleliği biçimine dönüşmemesi gerekir. Saygı ile hürmet gösterme sınırlarına dikkat edilmelidir.
Bayram harçlığı
Bayram harçlığı, Osmanlı’da “bayramlık” ve “bahşiş” gibi adlarla bilinir. Padişah, bayramlarda saray mensuplarına, hizmetkârlara ve fakirlere para ve hediye dağıtırdı. Halk arasında büyükler çocuklara şeker, çikolata ve para verirdi. Bu gelenek, çocukların bayramı sevinçle karşılamasını sağlayan bir uygulamadır. Aynı zamanda çocuklara paylaşma ve tasarruf alışkanlığı kazandırır. Bayram harçlığının dinî bir emir olmadığını, kültürel bir cömertlik ve sevindirme geleneği olduğunu bilmek önemlidir. Çocuğun sevindirilmesi ise İslam’da teşvik edilen bir davranıştır. Peygamberimizin çocuklara şefkatle davrandığı, onları kucakladığı ve sevdiği birçok hadiste anlatılır (Buhârî, Edeb).
Bayram sabahı adabı
- Gusül veya abdest alıp temiz ve güzel kıyafet giymek.
- Namaza gitmeden önce hurma veya tatlı bir şey yemek (Ramazan Bayramı’nda); Kurban Bayramı’nda ise namazdan sonra kurban etinden yemek.
- Bayram namazına yürüyerek gidip başka yoldan dönmek (Buhârî, İydeyn).
- Tekbir getirmek ve fitreyi vermek.
- Akrabaları ve komşuları ziyaret etmek, hasta ve yaşlıları görmek.
Osmanlı’da bayram töreni
Osmanlı’da Ramazan Bayramı sabahı padişah bayram namazını büyük camilerden birinde kılar, ardından Topkapı Sarayı’nda “bayramlaşma” ve “elini öpme” töreni yapılırdı. Vezirler, ulema ve saray görevlileri sırayla padişahın elini veya eteğini öper, hayır duası alırdı. Bu törene “muayede” denirdi. Ardından devlet erkânına, görevlilere ve fakirlere bahşiş dağıtılırdı. Bu protokol, bayramın siyasî ve toplumsal yönünü yansıtırdı. Halk ise mahalle camilerinde namazdan sonra birbirleriyle bayramlaşır ve evlere ziyarete gider, ikramları kabul ederdi.
Bayramda çocuklara için salıncaklar, atlıkarıncalar ve şekerci tezgâhları kurulurdu. Şeker ve lokum ikramı, bayramın tatlı yüzünü simgelerdi; Türkçedeki “bayram şekeri” deyimi bu geleneğin yansımasıdır. Çocuklar için süslenmiş kıyafetler, yeni ayakkabılar ve bayramlıklar hazırlanır, bu da bayram sabahının heyecanını artırırdı.
Kabir ziyareti ve bayram
Türkiye’de bayramın birinci günü sabahında veya arife gününde mezarlıkları ziyaret etmek yaygın bir adettir. Ölenler için Fatiha ve Yâsîn okunur, dua edilir. Bu uygulamanın dinî çerçevesi bayramlaşma ve kabir ziyareti yazısında anlatılmıştır. Arife günü gelenekleri için arefe ziyaretleri yazısı okunabilir.
Günümüzdeki durum
Bugün bayram harçlığı bazen yüksek miktarlara dönüşebilmekte ve yarış hâline gelebilmektedir. Eğitimciler, harçlığın çocuğa paylaşma ve tasarruf bilinci kazandıracak biçimde verilmesini önerir. Ayrıca bayramın yalnızca çocuklara değil, yalnız yaşayanlara, yaşlılara ve yoksullara da ulaşması gerekir. Bayram geleneklerinin devamı olarak Kurban Bayramı adetleri yazısı da okunabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bayram harçlığı dinen gerekli mi?
Hayır; kültürel bir cömertlik geleneğidir. Çocukları sevindirmek ise İslam’da teşvik edilen güzel bir davranıştır.
El öpmek caiz mi?
Âlimler, anne babanın, yaşlıların ve ilim sahiplerinin elini saygı için öpmeyi caiz sayar; aşırı tazim ve boyun eğme biçiminde olmamalıdır.
Fitre ne zaman verilir?
Ramazan Bayramı namazından önce verilmesi tavsiye edilir; yoksulların bayramı sevinçle geçirmesini amaçlar.
Bayramlaşırken ne denir?
“Bayramınız mübarek olsun”, “Allah kabul etsin” gibi ifadeler kullanılır; sahabeden nakledilen “Taqabbelallâhu minnâ ve minkum” da bilinir.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: Buhârî, İydeyn; Müslim, Salâtü'l-iydeyn; Ebû Dâvûd, Zekât (sadaka-i fıtır); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bayram" ve "Bayram Harçlığı" md.; Diyanet İşleri Başkanlığı, Dinî Gün ve Geceler
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- Buhârî, İydeyn; Müslim, Salâtü'l-iydeyn
- Ebû Dâvûd, Zekât (sadaka-i fıtır)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bayram" ve "Bayram Harçlığı" md.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, Dinî Gün ve Geceler
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.