Yaşlılara ve Engellilere Davranış: Toplu Alanda Adab

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kur'an'daki uyarı: Abese olayı
Yaşlılara saygının temelleri
Nasıl yardım edilir?

Yaşlı ve engelli bireylere toplu alanlarda saygı, sabır ve doğal bir yardımseverlikle davranmak İslam ahlakının gereğidir. Yardım etmeden önce izin sormak, kişinin onurunu korumak, bakış ve dilde nezaket göstermek ve ortak alanları herkes için kullanılabilir tutmak temel ilkelerdir.

Kur’an’daki uyarı: Abese olayı

Abese Suresi’nin ilk on ayeti, görme engelli sahabi Abdullah b. Ümmü Mektûm’un Peygamberimizi bir toplantıda böldüğü ve Peygamberimizin yüzünü ekşitip çevirdiği olayı anlatır. Ayetler, engelli kişiye değer vermemenin ilahî ikaza konu olduğunu gösterir. Peygamberimiz bu olaydan sonra Abdullah’ı gördüğünde “Rabbimin kendisi sebebiyle beni uyardığı kişiye merhaba” derdi, rivayet edilir; Medine’den ayrılırken ona vekâlet bile bıraktığı aktarılır.

Yaşlılara saygının temelleri

Tirmizî’de, küçüğümüze merhamet etmeyen ve büyüğümüzün hakkını bilmeyen bizden değildir, anlamındaki hadis (bazı hadis âlimlerince zayıflık ve kuvvet tartışmasına konu olsa da ahlak metinlerinde yaygın kullanılır) saygının önemini vurgular. Ebû Dâvûd’da Allah’ı saygı göstermenin bir parçası olarak saçı sakalı ağarmış Müslümana ikramda bulunmanın sayıldığı rivayet edilir. Bu rivayetler, yaşın kendi başına bir saygı sebebi olduğunu bildirir.

Nasıl yardım edilir?

Önce sorun: “Yardımcı olabilir miyim?” cümlesi, kişinin kendi kararını vermesini sağlar.
Doğrudan kişiyle konuşun: Refakatçisi varsa bile cevabı engelli bireyden bekleyin; onun yerine konuşmayın.
Kısa ve net iletişim kurun: İşitme engelli biri için yüzünüze bakarak yavaşça konuşun; görme engelli biri için sesle durumu açıklayın.
İzin almadan dokunmayın: Tekerlekli sandalyeyi itmek, bastona dokunmak ya da kolundan tutmak izin gerektirir.
Teşekkürü kabul edin: Yardımı abartmadan “rica ederim” diyerek geçin.

Fıkıh ve toplumsal sorumluluk

Nûr 61 ve Fetih 17. ayetlerde engelli kişiler için bazı dinî yükümlülüklerde kolaylık bildirilir. Bu hükümler, engelli bireylerin toplumdan dışlanması için değil, ibadet ve hayata katılımda zorlanmamaları için konmuştur. Bu bakış, günümüzde erişilebilirliğin de bir toplumsal sorumluluk olduğunu gösterir: rampalar, asansörler, sesli uyarılar, kabartma yazılar bu ihtiyacı karşılar. Engelli park yerini ve rampa girişini işgal etmek, bu hakka tecavüzdür.

Bakış ve dil adabı

Merakla uzun uzun bakmayın; kişiyi bir “olay” gibi görmeyin.
“Kötürüm”, “sakat” gibi incitici sözler yerine saygılı terimler kullanın.
Çocuklarınıza engelli bireyleri işaret etmenin ayıp olduğunu, soru sormak isterlerse nazikçe nasıl sorabileceklerini öğretin.
Engelli kişinin fikrini sormadan onun adına karar vermeyin.
“Allah sana şifa versin” gibi dualar bile her zaman istenmeyebilir; kişinin kendi engeliyle barışık olabileceğini unutmayın.

Yaşlılar için ek hususlar

Yaşlı kişi yavaş yürüyebilir, geç duyabilir ya da teknolojiyle zorlanabilir. Bankamatikte, biletmatikte ve uygulama kullanımında sabırla yardımcı olmak, hem sevaptır hem de gençlere düşen bir görevdir. Konuşurken sözünü kesmemek, tekrar ettiği hikâyeleri sabırla dinlemek, yaşlı kişinin değerli olduğunu hissettirir. Sağlık durumu kötü görünen yaşlıya fark ettiğinizde 112’yi aramak da yardımseverliğin parçasıdır.

Örnek senaryo: Banka kuyruğu

Bankada görme engelli bir kadın, kuyrukta nerede bekleyeceğini bilememektedir. Genç bir müşteri yaklaşır: “Merhaba, sıra numaranız kaç? Size yardımcı olabilir miyim?” diye sorar. Kadın isterse görevliye yönlendirilir, ister kendi başına devam eder. Genç, kolundan tutup çekmek yerine yalnızca yönlendirir. Böylece kişinin onuru korunmuş, yardım etme sorumluluğu yerine getirilmiştir.

Hizmet verenlerin sorumluluğu

Belediye, işletme ve kamu kurumlarının erişilebilir yapılar kurması yalnızca hukuki bir yükümlülük değil, ahlaki bir emanettir. Eşikleri yüksek girişler, asansörü çalışmayan binalar, sesli uyarısı olmayan trafik ışıkları engelli bireyleri toplumdan uzaklaştırır. Bu eksikliklerin yetkililere nazikçe bildirilmesi, toplumsal sorumluluğun parçasıdır. Peygamberimiz, “Hepiniz çobansınız ve güttüğünüzden sorumlusunuz” buyurmuştur (Buhârî, Müslim). Sorumluluk makamı olan herkesin elindeki imkânla herkes için güvenli ve erişilebilir mekân sağlamaya çalışması bu hadisin uygulamasıdır.

Dinî hizmetlerde kapsayıcılık

Camilerde rampa, engelli tuvaleti, oturarak namaz için sandalye ve işaret dili tercümesi gibi imkânlar, engelli ve yaşlı Müslümanların cemaate katılımını artırır. Cemaat olarak bu bireyleri yönlendirmek, yer açmak ve namaz esnasında zorlanıyorlarsa kolaylaştırmak, dinin “güçlüğü kaldırma” ilkesine uygundur. Ayrıntılar için engelli bireylerin ibadetleri hakkındaki yazıya bakılabilir. Böyle bir ortamda kişinin kendisini yük gibi hissetmemesi, davranışta saygı ve sabır sergilenmesine bağlıdır.

Kelime seçimi ve toplumsal algı

Basın ve sosyal medyada engelli bireylere karşı “mağdur”, “kahraman” gibi aşırı klişe kalıplar yerine, onları bir bireyin sıradan özellikleriyle tanıtmak daha saygılıdır. Yaşlılar için de “yük” ifadesi kullanmamak gerekir; onlar toplumun tecrübe ve dua hazinesidir.

Yardım ve gösteriş

Yaşlı veya engelli birine yardım ederken bunu başkalarına duyurmak, fotoğraflamak ya da sosyal medyada paylaşmak kişinin onurunu zedeler ve ameli riyaya götürebilir. Gizli ve sessiz yardım daha makbuldür; yardım edilen kişinin mahremiyetini korumak da ahlaki bir yükümlülüktür.

Bu Konuda Ayrıca Okuyun

Sıkça Sorulan Sorular

Engelli birine yardım teklif edilir mi, yoksa beklenir mi?

Önce “yardımcı olabilir miyim?” diye sormak en doğru yoldur. İzinsiz müdahale kişinin özerkliğini zedeleyebilir.

Yaşlıya “amca/teyze” demek uygun mu?

Çoğu kişi için saygı ifadesidir; ancak hoşlanmayan kişi varsa isimle hitap etmek tercih edilir.

Engelli bireye acıyarak bakmak günah mı?

Acıma yerine saygı ve eşitlik ön plandadır. Merhamet yardım etmeyi güzelleştirir, ama küçümseme ile karışmamalıdır.

Engelli park yerini kullanmak sakıncalı mı?

Hakkı olmayanın kullanması başkalarının hakkına tecavüzdür; bu nedenle sakıncalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Eylül 2026 · Kaynaklar: Abese Suresi (80/1-10); Nûr Suresi (24/61); Fetih Suresi (48/17); Tirmizî, Birr; Ebû Dâvûd, Edeb; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Engelli" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →