Yeryüzünde Halifelik ve Çevre Ahlakı: İslam Doğayı Nasıl Görür?

İslam’a göre insan yeryüzünün sahibi değil, Allah’ın ona emanet ettiği bu dünyanın halifesi, yani sorumlu temsilcisidir (Bakara 2/30); bu yüzden doğayı korumak, suyu, toprağı, havayı ve canlıları hor kullanmamak dinî bir yükümlülüktür. Kur’an yeryüzünde fesat çıkarmayı defalarca yasaklar ve insanların kendi elleriyle yaptıkları yüzünden karada ve denizde bozulma ortaya çıktığını bildirir (Rûm 30/41). Çevre ahlakı, İslam’da imanın ve kulluğun doğal bir uzantısıdır.

Halifelik: Sahiplik Değil Emanet

Bakara Suresi’nde Allah’ın meleklere “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” dediği bildirilir (2/30). Halife, başkası adına iş gören, bir emaneti yöneten demektir. Yani insan, yeryüzündeki nimetleri dilediği gibi harcayabilecek mutlak bir sahip değildir; bunları Allah’ın rızasına uygun şekilde kullanmakla ve korumakla görevlidir. En’âm Suresi’nde de “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O’dur” buyrulur ve bunun bir imtihan olduğu vurgulanır (6/165).

Kur’an’da “mülk”ün, yani göklerin ve yerin gerçek sahipliğinin yalnızca Allah’a ait olduğu sıkça tekrarlanır (Âl-i İmrân 3/189). Bu anlayış, insanın doğayla ilişkisine bir sınır ve ahlak getirir.

Yeryüzünde Fesat Çıkarmak

Kur’an’da “fesat” kelimesi düzeni bozmak, zarar vermek, bir şeyi amacından saptırmak anlamında kullanılır. “Yeryüzü düzene konulduktan sonra orada bozgunculuk yapmayın” (A’râf 7/56) ayeti, çevre ahlakının temel ilkelerinden biridir. Bakara Suresi’nde de ekin ve nesli helak etmeye çalışanlar kınanır ve “Allah bozgunculuğu sevmez” buyrulur (2/205). Ekin ve neslin birlikte anılması, tarım alanlarını ve canlıların devamını tehdit eden her türlü tahribatın bu kapsamda değerlendirilebileceğini gösterir.

Rûm 41: Bozulmanın Sebebi

“İnsanların kendi elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde bozulma ortaya çıktı. Allah, dönsünler diye yaptıklarının bir kısmını onlara tattırmaktadır.” (Rûm 30/41)

Müfessirler bu ayeti öncelikle günahların ve zulmün toplum hayatındaki yıkıcı etkileri olarak açıklamıştır. Günümüzde pek çok yorumcu, ayetin çevre kirliliği, iklim sorunları ve doğal kaynakların tükenmesi gibi meseleleri de kapsayacak şekilde anlaşılabileceğini belirtir. Ayetin sonundaki “dönsünler diye” ifadesi ümit vericidir: Bozulmanın sonuçlarını görmek, insanı yanlıştan dönmeye ve düzeltmeye çağırır.

Peygamberimizin Çevreye Bakışı

Sahih hadisler, çevre ahlakına dair çok zengin bir miras sunar:

• Yeryüzü mescittir: “Yeryüzü bana mescit ve temiz kılındı” (Buhârî, Teyemmüm; Müslim, Mesâcid). Bir mescidi kirletmekten nasıl kaçınıyorsak, yeryüzünü de öyle korumalıyız.
• Suyu kirletmemek: Efendimiz durgun suya küçük abdest bozulmasını yasaklamıştır (Buhârî, Vudû; Müslim, Tahâret).
• Gölgeliklere ve yollara saygı: İnsanların gelip geçtiği yollara ve gölgelendikleri yerlere pislik bırakmanın lanete sebep olan davranışlardan olduğu bildirilmiştir (Müslim, Tahâret).
• Yoldan eziyet verici şeyi kaldırmak: Bu davranış imanın şubelerinden sayılmıştır (Müslim, Îmân).
• Ağaç dikmek: Dikilen ağaçtan bir canlının yemesi sadaka olarak yazılır (Buhârî, Hars; Müslim, Müsâkât).

Ayrıca Efendimiz’in, akan bir nehir kenarında bile abdestte suyu israf etmemeyi öğütlediğine dair bir rivayet meşhurdur; ancak bu rivayetin senedi zayıftır (İbn Mâce, Tahâret). Anlamı ise israfı yasaklayan ayetlerle örtüşmektedir.

Harim Bölgeleri ve Hima

İslam hukuku tarihinde çevreyi korumaya yönelik kurumlar da gelişmiştir. “Harîm” denen koruma alanları, kuyu, pınar ve nehir gibi su kaynaklarının etrafında yapılaşmayı ve zararlı faaliyetleri sınırlardı. “Himâ” ise otlakların, ormanların ve hayvanların korunması için ayrılan alanlardı. Peygamberimizin Medine çevresinde ağaç kesmeyi ve avlanmayı yasakladığı bölgeler bunun ilk örneklerindendir (Buhârî, Fezâilü’l-Medîne; Müslim, Hac). Osmanlı döneminde de ormanların ve su kaynaklarının korunmasına dair fermanlar çıkarılmıştır.

Günlük Hayatta Çevre Ahlakı

1. Suyu tasarruflu kullanmak: Abdestte, banyoda ve bahçede suyu israf etmemek.
2. Enerji tasarrufu: Kullanılmayan ışıkları ve cihazları kapatmak.
3. Atıkları azaltmak: Gereksiz tüketimden kaçınmak, ekmeği ve yemeği israf etmemek, geri dönüşüme katkı sağlamak.
4. Doğada temiz kalmak: Piknik yerlerinde, sahillerde ve ormanlarda çöpümüzü geride bırakmamak.
5. Ağaç dikmek ve yeşili korumak: Fidan kampanyalarına katılmak, bahçedeki bitkilere özen göstermek.
6. Hayvanlara merhamet: Sokak hayvanlarına su ve yiyecek bırakmak, onlara eziyet edilmesine göz yummamak.
7. Çocuklara örnek olmak: Torunlara doğayı sevmeyi ve korumayı davranışlarımızla öğretmek.

Gelecek Nesillere Karşı Sorumluluk

Dünyayı bizden sonra gelecek nesillere daha iyi bir hâlde bırakmak, İslam’ın vakıf ve sadaka-i câriye anlayışının doğal bir sonucudur. Hz. Ömer’in, kendisinden sonrakiler faydalansın diye yaşlı bir adamın hurma fidanı dikmesini takdir ettiğine dair anlatılar bu anlayışı yansıtır. Bugün tükettiğimiz her kaynak, aynı zamanda torunlarımızın da hakkıdır. Bu bilinçle yaşamak, halifelik emanetine sahip çıkmaktır.

Sık Sorulan Sorular

Çevreyi kirletmek günah mı?

Evet. İnsanlara ve canlılara zarar veren, ortak kullanım alanlarını bozan her türlü kirletme, yeryüzünde fesat çıkarmanın ve kul hakkının kapsamına girer.

İnsanın yeryüzünde halife olması ne demektir?

İnsanın yeryüzündeki nimetleri Allah’ın rızasına uygun şekilde kullanmakla ve korumakla görevli bir temsilci olması demektir. Sahiplik değil, emanet anlamı taşır.

Çevre koruma ibadet sayılır mı?

Allah rızası niyetiyle yapıldığında evet. Yoldan eziyet verici bir şeyi kaldırmanın imanın şubelerinden sayılması ve ağaç dikmenin sadaka olması bunun açık göstergeleridir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Bakara Suresi (2/30, 2/205); Rûm Suresi (30/41); A'râf Suresi (7/56); En'âm Suresi (6/165); Buhârî, Teyemmüm; Müslim, Mesâcid; Müslim, Îmân; Müslim, Tahâret