Alacağın Zekâtı Verilir mi? Tahsil Edilemeyen Paranın Hükmü

Kısa cevap: Ödeneceği kabul edilen, belgesi veya şahidi olan alacaklar kişinin malından sayılır ve zekâta tabidir. Alacaklı, bu parayı her yıl diğer mallarına ekleyip zekâtını verebilir veya tahsil ettiğinde geçmiş yılların zekâtını toplu olarak öder. İnkâr edilen, ispat imkânı olmayan ya da tahsilinden ümit kesilmiş alacaklar için ise ele geçmedikçe zekât gerekmez; ele geçtiğinde geçmiş yılların zekâtı istenmez, o andan itibaren diğer mallar gibi değerlendirilir.

Alacak neden zekâta tabidir?

Birine ödünç verdiğiniz para veya veresiye sattığınız malın bedeli, elinizde olmasa da mülkünüzdür. Borçlu ödeme yaptığında bu mal size dönecektir. Bu sebeple fakihler, tahsil edilmesi beklenen alacağı “gizli mal” gibi görmüş ve zekât hesabına katmışlardır. Bununla birlikte paranın fiilen elde bulunmaması, ödemenin zamanı konusunda kolaylık getirmiştir.

Ebû Hanîfe’ye göre üç tür alacak

Hanefi mezhebinde İmam Ebû Hanîfe, alacakları kaynağına göre üçe ayırır:

1. Kuvvetli alacak: Ödünç verilen para ve ticaret malı bedelinden doğan alacaklardır. Bunların zekâtı, geçmiş yıllar dâhil olmak üzere gerekir; ödeme ise tahsil edildikçe yapılır.
2. Orta alacak: Ticaret için olmayan bir malın, örneğin oturulan evin veya kişisel eşyanın satış bedelinden doğan alacaktır. Nisap miktarı tahsil edildiğinde zekâtı verilir.
3. Zayıf alacak: Bir mal karşılığı olmayan alacaklardır; mehir, miras payı, diyet, vasiyet bedeli gibi. Bunlar ele geçip üzerinden bir yıl geçmedikçe zekâta tabi olmaz.

İmam Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed ise bu ayrıma gitmeden, ödeneceği kabul edilen bütün alacakları kuvvetli alacak hükmünde sayar. Günümüz fetvalarında pratik olarak şu ölçü öne çıkar: Alacağın tahsili umuluyorsa zekâtı verilir, umulmuyorsa ele geçene kadar beklenir.

Uygulamada nasıl hareket edilir?

• Güvenilir kişide olan alacak: Her yıl zekât hesabınıza ekleyip ödemek en kolay ve en ihtiyatlı yoldur. Böylece tahsil gününde birikmiş bir zekât borcuyla karşılaşmazsınız.
• Vadesi uzun alacak: Tahsil ettiğinizde, elinizde olmadığı yılların zekâtını da hesaplayıp verirsiniz.
• İnkâr edilen veya batık alacak: Borçlu borcu inkâr ediyor ve ispat edemiyorsanız, borçlu iflas etmiş veya kaybolmuşsa bu alacak “mâl-i dımâr” (elden çıkmış mal) sayılır. Tahsil edemediğiniz sürece zekâtı yoktur.
• Karşılıksız çıkan çek ve senetler: Hukuki yollarla tahsili mümkün görünüyorsa kuvvetli alacak, mümkün görünmüyorsa batık alacak hükmündedir.

Örnek

Bir kişi arkadaşına üç yıl vadeli ödünç para vermiş olsun. Kendisinin ayrıca nisap üstü birikimi de bulunsun. Bu kişi isterse her yıl birikimine alacağını da ekleyerek zekât verir. İsterse üç yıl bekler; parayı tahsil ettiğinde her yıl için kırkta bir hesaplayarak üç yılın zekâtını birlikte öder.

Alacağı zekâta saymak olur mu?

Sık sorulan bir mesele de şudur: “Fakir bir borçlum var, alacağımı zekâtıma sayıp sileyim mi?” Hanefi mezhebine göre zekâtta malın fakire fiilen teslimi, yani temlik şarttır. Alacağı silmek, fakirin eline yeni bir mal geçirmediği için nisaptaki diğer malların zekâtı yerine geçmez. Sahih yol şudur: Zekât parası borçluya gerçekten teslim edilir; o da kendi iradesiyle bu parayla borcunu öder. Borçlu parayı başka bir ihtiyacına harcarsa buna da rıza gösterilmelidir; aksi takdirde temlik gerçekleşmiş olmaz.

Alacağını tahsil edemeyen kimsenin, zor durumdaki borçlusuna süre tanıması veya borcu bağışlaması ise Kur’an’ın teşvik ettiği büyük bir iyiliktir: “Eğer borçlu darlık içindeyse ona eli genişleyinceye kadar mühlet verin. Bağışlamanız ise sizin için daha hayırlıdır” (Bakara Suresi, 2/280).

Günümüzdeki bazı alacak türleri

• Kiracıya verilen depozito: Geri alınacağı kesin olan bu para, kiracının alacağıdır ve onun birikimine eklenir.
• Müteahhide ödenen konut taksitleri: Henüz teslim edilmemiş bir ev için ödenen para, artık bir mal bedeline dönüşmüştür; oturmak için alınıyorsa zekâta tabi değildir. Sözleşme bozulur ve para iade edilirse ele geçtiğinde hesaba katılır.
• Ortaklıktan doğan kâr alacağı: Kesinleşmiş ve talep edilebilir kâr payı kuvvetli alacak hükmündedir.
• Ücret ve maaş alacağı: İşverenin geciktirdiği maaşlar, fakihlerin çoğuna göre ele geçtiğinde birikime eklenir; geçmiş yıllar için ayrıca zekât istenmez.
• Mahkemelik alacaklar: Dava sonucu belirsizken batık alacak gibidir; karar kesinleşip tahsil imkânı doğduğunda zekâta tabi olur.

Alacaklarını düzenli olarak kaydeden kişi, zekât gününde hangisinin tahsil edilebilir olduğunu kolayca ayırt eder ve hesabını gönül rahatlığıyla yapar.

Sık Sorulan Sorular

Kiracımdan alamadığım kira alacağı zekâta tabi mi?

Kira alacağı, Ebû Hanîfe’den nakledilen görüşlerden birine göre orta alacak hükmündedir. Tahsil edildiğinde diğer birikime eklenir ve zekâtı verilir. Tahsilinden ümit kesilmişse ele geçene kadar zekât gerekmez.

Eşimden mehir alacağım var, zekâtını verecek miyim?

Mehir zayıf alacak sayılır. Elinize geçmeden ve geçtikten sonra üzerinden bir yıl dolmadan zekâtı gerekmez.

Verdiğim borcu alacağıma dair elimde belge yok, ne yapmalıyım?

Borçlu borcunu kabul ediyorsa belge olmasa da alacak kuvvetlidir ve zekâtı verilir. Bakara Suresi’nin 282. ayeti borçların yazılmasını öğütler; hem hakkın korunması hem de zekât hesabının sağlıklı yapılması için borçları kayıt altına almak en doğrusudur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Bakara Suresi (2/280, 2/282); Kâsânî, Bedâiu's-sanâi', Kitâbü'z-Zekât; İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr, Kitâbü'z-Zekât; Din İşleri Yüksek Kurulu, Fetvalar