Aşırılık ve Fanatizm: Dinde Gulüv Yasağı

Gulüv, dinde ölçüyü aşmak ve aşırılığa kaçmaktır. Kur’an hem Ehl-i Kitab’ı hem müslümanları dinde aşırı gitmemeye çağırır. Hadislerde aşırıya kaçanların helak olduğu bildirilir. İslam, orta yolu (vasat) ve dengeli dindarlığı esas alır.

Kur’an’da gulüv yasağı

Nisâ Suresi’nin 171. ayeti şöyle der: “Ey Ehl-i Kitap! Dininizde aşırı gitmeyin ve Allah hakkında gerçekten başkasını söylemeyin.” Mâide 77’de de “Dininizde haksız yere aşırıya gitmeyin; daha önce sapmış ve birçoklarını saptırmış bir topluluğun heveslerine uymayın” buyrulur. Bu ayetler, peygamber ve salihleri ilahlaştırma gibi aşırılıkların önceki ümmetleri nasıl saptırdığını anlatır. Bakara 143 ise müslümanları “vasat bir ümmet” olarak niteler; yani dengeli ve orta yolu temsil eden bir topluluk. Bu ifade, aşırılığa da gevşekliğe de karşı denge ilkesini belirler.

Hadislerde aşırılık uyarısı

Müslim’de Abdullah b. Mes’ûd’dan nakledilen hadiste Peygamber Efendimiz üç kez “Aşırıya gidenler (mütenattıûn) helak oldu” buyurur. Nesâî ve İbn Mâce’de İbn Abbâs’tan, hacda Akabe günü Peygamber’in küçük taşlar toplanmasını söyleyip “Dinde aşırılıktan sakının; sizden öncekileri dinde aşırılık helak etti” buyurduğu aktarılır. Buhârî’de “Din kolaylıktır; kim dinle yarışmaya kalkarsa din onu yener. Dosdoğru olun, yaklaşın, müjdeleyin” ifadesi geçer (Îmân). Hz. Peygamber, bir sahabinin her gece sabaha kadar namaz kılacağını, sürekli oruç tutacağını ve evlenmeyeceğini söylemesi üzerine “Ben sizin Allah’tan en çok korkanınızım; ama oruç tutarım, iftar da ederim; namaz kılarım, uyurum da; kadınlarla evlenirim. Kim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir” buyurmuştur (Buhârî, Nikâh). Bu rivayet, aşırı ibadetin dahi dinî olarak onaylanmadığını gösterir.

Aşırılığın biçimleri

• İbadette aşırılık: Gücünü aşan nafile yükü, ailesini ihmal edecek derecede ibadet.
• İtikadda aşırılık: Peygamber veya salihleri ilahlaştırmak, kabir ve kişi kültleri.
• Hükümlerde aşırılık: Dinde olmayan yasaklar koymak veya mubahları haram saymak.
• Başkalarını yargılamada aşırılık: Tekfir, kınama ve dışlama dili.
• Davranışta aşırılık: Şiddeti meşrulaştırmak, güç kullanarak kendi anlayışını dayatmak.

Aşırılığın karşı ucu olan ihmal ve gevşeklik (tefrît) de yanlıştır. İslam, her iki ucu reddeden itidali önerir. Hz. Ömer’in bir sözü olarak anılan “Dinde itidalli olun” ifadesi bu anlayışı özetler.

Fanatizmin psikolojik ve toplumsal yönü

Fanatizm, bir fikir, grup veya lideri sorgulamadan savunmak, farklı düşünene tahammül edememek ve onları düşman görmektir. Bu tutum, korku, aidiyet arayışı, bilgi eksikliği, haksızlık algısı ve siyasi manipülasyonla beslenebilir. Dinî görünüm taşıyan her söylem veya hareket sahih bir yorumu temsil etmeyebilir. Bu nedenle ilim ehline danışmak, kaynakları eleştirel okumak ve çoklu perspektif edinmek önemlidir. Aşırılık söylemleri sosyal medyada hızla yayılır; gençleri hedef alan kışkırtıcı içeriklere karşı bilgi doğrulama alışkanlığı ve siyasi tartışmalarda ahlak ilkeleri korunma sağlayabilir.

Tekfir ve şiddet

İslam âlimleri, bir müslümanı küfürle itham etmek (tekfir) konusunda çok dikkatli olunmasını öğütler. Buhârî’de bir kişi kardeşine “Ey kâfir!” derse bu söz ikisinden birine döner buyrulur (Edeb). Haksız yere kan dökmek ise Kur’an’da büyük bir cinayet olarak nitelenir; Mâide 32 bir insanı öldürmeyi bütün insanlığı öldürmeye benzetir. Terör ve şiddet, hiçbir dinî gerekçeyle meşrulaştırılamaz. Din adına yapılan şiddet fiilleri, İslam’ın temel ilkelerine aykırıdır. Bu konuda Diyanet gibi resmî kurumların ve güvenilir ilim ehlinin yayınlarına başvurmak gerekir.

İtidal ve dengeli dindarlık

Dengeli dindarlık; farzlara özen göstermek, haramlardan sakınmak, mubahlarda kolaylığı benimsemek, ilimle hareket etmek ve başkalarına karşı merhametli olmaktır. Peygamber Efendimiz’in yaşayışı, ibadet, aile, çalışma ve toplumsal ilişkilerde dengenin canlı örneğidir (Hz. Peygamber’in ahlakından örnek davranışlar). Dinde kolaylık ilkesi bu dengeyi destekler (kolaylaştırınız zorlaştırmayınız). Irk ve kabile temelli taassup da bir tür aşırılıktır (ırkçılık ve kavmiyetçilik). Vatan ve toplum sevgisi ise sorumlu bir vatandaşlık anlayışıyla ölçülü yaşanmalıdır (vatan sevgisi ve vatandaşlık görevleri).

Aşırılıkla mücadelede eğitim, aile ve ilim kurumlarının rolü büyüktür. Gençlerin sorularına sabırla cevap vermek, dinî soruları yasaklamak yerine güvenilir kaynaklara yönlendirmek, kimlik ve aidiyet ihtiyacını sağlıklı ortamlarda karşılamak, aşırı akımlara karşı en etkili önlemlerdendir. Farklılıklara tahammül kültürü, itidal ve ilim üçlüsü bir arada yürütüldüğünde, aşırılık besleyen zemin zayıflar.

Dinî sorumluluklarda gevşeklik (tefrît) de aşırılık kadar yanlıştır; dengeyi korumak için bilgiye, istikrara ve dua ile Allah’tan yardım istemeye ihtiyaç vardır.

Sıkça Sorulan Sorular

Gulüv nedir?

Dinde sınırı aşmak, ölçüyü kaçırmak anlamına gelir. Kur’an Ehl-i Kitap’ı, Müslümanları da dinde aşırılığa kaçmamaya uyarır.

Helak olan müteşeddidler hadisi nedir?

Müslim’de Peygamber Efendimiz “Aşırıya kaçanlar helak oldu” cümlesini üç kez tekrarlar. Dinde zorlama ve aşırı sertlik helake götürür.

İslam’da itidal ne demektir?

Aşırılık ve ihmal arasında orta yol, yani dengeli yaşamak demektir. Bakara 143’te müslümanlar “vasat bir ümmet” olarak nitelenir.

Aşırılıktan nasıl korunulur?

Ilmî temelde dinî bilgi edinmek, ehil âlimlere danışmak, dinin kolaylık ilkesini bilmek, nefsi kontrol etmek ve şiddet ya da tekfir söylemlerinden uzak durmak gerekir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 6 Haziran 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Nisâ Suresi (4/171), Mâide Suresi (5/77), Bakara Suresi (2/143); Müslim, İlim (helak olan müteşeddidler hadisi); Buhârî, Îmân (din kolaylıktır hadisi); Nesâî ve İbn Mâce, Menâsik (aşırılıktan sakınma hadisi)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →