Brezilya Müslümanları İslam’la Ne Zaman ve Nasıl Tanıştı?

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Atlantik köle ticareti ve Müslüman Afrikalılar
Alufalar ve topluluk hayatı
1835: Malê isyanı

Brezilya’da İslam’la tanışma, Atlantik köle ticaretiyle köleleştirilerek getirilen Müslüman Afrikalıların, özellikle Bahia’daki Malê topluluğunun hikâyesiyle başlar. 1835 isyanı bu hikâyenin en bilinen ve en çok tartışılan olayıdır. XIX. yüzyılın sonundan itibaren gelen Suriye-Lübnan göçmenleri ise ülkede kalıcı, örgütlü Müslüman topluluğun temelini atmıştır.

Atlantik köle ticareti ve Müslüman Afrikalılar

Brezilya, Atlantik köle ticaretinde en çok köleleştirilmiş Afrikalıyı kabul eden ülke oldu. Bunların büyük bölümü Orta Afrika’dan getirilse de, Bahia’ya Batı Afrika’dan, özellikle Yoruba, Hausa ve Nupe halklarından çok sayıda kişi gönderildi. Bu kişiler arasında Müslüman olanlar, Arapça okuyup yazabilenler ve din önderleri vardı. Bahia’da Müslümanlara “Malê” denmesi, Yorubacadaki “imale” (Müslüman) sözcüğünden gelir. Arapça okuma yazma bilenler, kâğıt ya da tahta üzerine Kur’an ayetleri yazar, bunları koruyucu tılsım olarak kullanırdı.

Alufalar ve topluluk hayatı

Bahia’da Müslüman din önderlerine “alufá” (Yorubaca’da bilgin anlamında) denirdi. Alufalar; Kur’an derslerini, dua ve nikâhları yönetir, ibadetlerin gizli ya da yarı gizli yapılmasını sağlardı. Salvador’da toplantılar evlerde ve bazen “ganho” denilen köle işçi gruplarının ortak mekânlarında yapılırdı. Aileler arasında Arapça yazılı levhalar dolaşırdı. Köleleştirilmiş kişilerin dinî uygulamaları efendiler ve yöneticiler tarafından tehdit olarak görüldüğünden baskı altındaydı.

1835: Malê isyanı

24-25 Ocak 1835 gecesi Salvador’da yüzlerce köleleştirilmiş ve özgür Afrikalı Müslüman bir ayaklanma başlattı. Planın gece yarısı başlaması ve isyancıların Arapça yazılı tılsımlar taşıması, kaynaklarda sık anılır. Olayın önceden ihbar edilmesi sonucu isyancılar şehirde beklenen ilerlemeyi yapamadı ve kısa sürede bastırıldı. Onlarca kişi öldü, çoğu tutuklandı; bazıları idam edildi, bazıları kırbaçlandı ya da Afrika’ya sürüldü. Tahminler isyancıların sayısı konusunda değişir; genellikle birkaç yüz kişiden söz edilir. İsyan Brezilya’da Müslüman Afrikalılara yönelik baskıyı artırdı ve toplulukların açıkça örgütlenmesini zorlaştırdı. Bu olayın tarihçesi Latin Amerika Müslümanları tarihi yazısında genel bağlamıyla da anılır.

Rio’dan kayıtlar

Köleliğin kaldırılmasına (1888) doğru ve sonrasında Rio de Janeiro’da küçük Müslüman Afrikalı toplulukları varlığını sürdürdü. 1900’lerin başında gazeteci João do Rio, şehirdeki dinî gruplar üzerine yazdığı yazılarda Müslüman Afrikalı toplulukları da anlatmıştır. Bu tür kayıtlar, Malê mirasının kaybolmadığını, ancak küçük cemaatlerde ve aile içinde sürdüğünü gösterir.

Suriye-Lübnan göçü ve yeni cemaatler

1880’lerden itibaren Osmanlı Suriye’sinden gelen göçmenler Brezilya’da “turcos” olarak anıldı ve çoğunlukla seyyar satıcılık, ticaret ve tekstille uğraştı. Bunların büyük kısmı Hristiyan olsa da Müslümanlar da vardı. 1920’lerde São Paulo’da Müslüman hayır dernekleri kuruldu; 1929’da Sociedade Beneficente Muçulmana de São Paulo’nun temelleri atıldı. XX. yüzyılın ortasında São Paulo’nun Brás semtinde bir cami yapıldı. Daha sonra Foz do Iguaçu’da, Arjantin ve Paraguay sınırında, Lübnan kökenli bir Müslüman topluluk gelişti ve burada büyük bir cami açıldı. Bu cemaatlerin gündelik hayatı için Brezilya Müslümanlarında dinî kültür ve gelenekler yazısına bakılabilir.

Devam okuması

Brezilya Müslümanlarının tarihi için Brezilya Müslümanları tarihi, ilim çevreleri için Brezilya Müslümanları arasından yetişen âlimler ve bugünkü durum için Brezilya Müslümanları bugün yazıları okunabilir. Latin Amerika’daki genel tablo için Latin Amerika Müslümanlarının İslam’la tanışması yazısına bakılabilir.

Gizlenen dindarlık ve Katolik çevre

Köleleştirilmiş Müslümanlar için Katolik Kilisesi’nin vaftiz zorunluluğu ve toplumsal baskı, İslam’ı açıkça yaşamayı zorlaştırıyordu. Birçok kişi resmen vaftiz edilmiş olsa da gizlice oruç tutar, abdest alır ve namaz kılardı. Müslüman olmayan köleleştirilmiş Afrikalılarla da dinî ve kültürel etkileşim yaşandı; bu nedenle Afro-Brezilya dinleriyle İslam arasındaki sınırlar araştırmacılar arasında tartışma konusudur. Bazı araştırmacılar Candomblé içinde bazı İslamî ögeler bulunduğunu ileri sürer, bazıları ise bu iddiaların abartılı olduğunu söyler.

Mirasın kaybı ve hatırlanışı

1835’ten sonra Brezilya’daki Müslüman topluluk büyük ölçüde dağıldı. Bazı mahkûmlar Afrika’ya, özellikle Lagos ve Benin kıyılarına geri gönderildi; orada Brezilya dönüşlüleri “Agudá” adıyla anılan topluluklar kurdu. Brezilya’da ise Malê mirası, tarihçilerin araştırmaları, müzeler ve sözlü anlatılar yoluyla hatırlanır. Salvador’daki arşivlerde Arapça belgeler korunmakta; araştırmacılar bu belgeleri tercüme etmektedir. Müslüman Brezilyalılar bugün bu mirası, kendi kimliklerinin bir parçası olarak sahiplenmektedir.

Neden önemli?

Brezilya’da İslam’la tanışma hikâyesi, hem esaret koşullarında dinî kimliğin korunma çabasını hem de göçle gelen toplulukların bölgesel etkisini gösterir. İki hikâye farklı dönemlere ve farklı toplumsal sınıflara aittir; yine de ikisi de Brezilya’nın çok kültürlü yapısının parçalarıdır.

Brezilya’da tarihçiler son yıllarda Malê çalışmalarına yeniden ilgi göstermiş; İngilizce ve Portekizce akademik literatür, isyanı yalnızca bir ayaklanma değil, bir dinî ve kültürel kimlik direnişi olarak da incelemeye başlamıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Malê kelimesi ne demektir?

Yoruba dilinde Müslüman anlamına gelen ‘imale’ kelimesinden türemiştir ve Bahia’daki Müslüman Afrikalıları ifade eder.

1835 isyanı ne zaman oldu?

24-25 Ocak 1835 gecesi Salvador’da, köleleştirilmiş Müslümanların önderliğinde başlayan isyan kısa sürede bastırılmıştır.

Brezilya’da ilk camiler nerede kuruldu?

XX. yüzyılın ortasında São Paulo’da, Suriye-Lübnan göçmenlerinin dernekleri eliyle ilk camiler açılmış; sonrasında Foz do Iguaçu, Curitiba ve Rio’da camiler yapılmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Brezilya" maddesi; João José Reis, Slave Rebellion in Brazil: The Muslim Uprising of 1835 in Bahia; IBGE, ibge.gov.br

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →