Dânişmendliler ve Artuklular: İlk Türk Beylikleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Malazgirt Sonrası Türkmen Beylikleri
Dânişmendliler
Dânişmendli Eserleri

Dânişmendliler (1071/1085-1178), Sivas, Tokat, Amasya, Niksar ve Kayseri çevresinde hüküm süren Anadolu’nun ilk Türk beyliklerinden biridir. Artuklular (1102-1409) ise Hasankeyf, Mardin ve Diyarbakır çevresini yöneten Türkmen hanedanıdır. Her ikisi de Haçlılara karşı direnişte rol oynadı; Dânişmendliler Anadolu Selçuklular tarafından ilhak edildi.

Malazgirt Sonrası Türkmen Beylikleri

26 Ağustos 1071’de kazanılan Malazgirt zaferi (Sultan Alparslan) sonrasında Türkmen beyleri Anadolu’ya akın etti. Bu beyler arasında Artuk Bey, Afşin Bey, Çaka Bey, Kutalmışoğlu Süleymanşah ve Danişmend Gazi vardı. Büyük Selçuklu sultanı Melikşah’ın izniyle veya kendi başlarına, farklı bölgelerde yönetimler kurdular. Beylikler Haçlı Seferleri sırasında Bizans, Ermeni ve Haçlı güçleriyle karşılaştı. Bu dönemin siyasi tabloya genel bakış için Büyük Selçuklu Devleti yazısı yararlıdır.

Dânişmendliler

Danişmend Gazi (Ahmed Gümüştekin) menkıbevi anlatılarla kaynaklarda yer alır; “Dânişmendnâme” destanı onun kahramanlıklarını anlatır. Tarihî Danişmend Gazi 1085 civarında Sivas, Tokat ve Niksar çevresinde bir beylik kurdu. 1100’de Gümüştekin Gazi, Malatya yakınlarında Antakya Prensi Bohemond’u esir aldı. 1101’de Merzifon (Mersivan) çevresinde Haçlı ordularını yenmede Kılıçarslan ile birlikte rol aldı. Dânişmendli hükümdarlarından Emir Gazi, Yağıbasan ve Zünnûn dönemlerinde Kayseri, Malatya ve Elbistan çevresi denetlendi. Beylik, Anadolu Selçuklu ile sürekli rekabet etti. II. Kılıçarslan 1170’li yıllarda Dânişmendli topraklarını ele geçirdi; beylik 1178’de sona erdi (II. Kılıçarslan).

Dânişmendli Eserleri

Dânişmendliler Niksar, Tokat ve Sivas çevresinde cami, medrese, türbe ve hastaneler yaptırdı. Niksar Ulu Camii, Tokat Yağıbasan Medresesi, Sivas Ulu Camii’nin bazı bölümleri ve Kayseri Ulu Camii’nin ilk evreleri bu dönemde ortaya çıktı. Mimarisi, Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu mimarisinin öncü örneklerini oluşturur. Yağıbasan Medresesi (12. yüzyıl) Anadolu’nun ilk medreselerinden biridir.

Artuklular: Artuk Bey ve Hanedanın Kuruluşu

Artuk Bey, Malazgirt sonrasında Melikşah’ın hizmetinde Doğu Anadolu, Suriye ve Filistin’de görev yaptı. Oğulları İlgazi ve Sökmen, Kudüs ve Mardin çevresinde yönetimler kurdu. 1102’de Sökmen Hasankeyf’te, İlgazi 1108’den sonra Mardin’de egemenlik kurdu. Hanedan Hısn-ı Keyfâ (Hasankeyf), Mardin, Harput ve Diyarbakır olmak üzere üç kola ayrıldı. Artuklular, Büyük Selçuklu sultanlarına, daha sonra Zengîlere ve Eyyûbîlere tabi veya müttefik olarak hareket etti.

Haçlılara Karşı Mücadele

Artuklu hükümdarı İlgazi, 1119’da Halep yakınlarında Kanlı Meydan (Ager Sanguinis) Savaşı’nda Antakya Prensi Roger’ı yendi. Bu zafer Haçlıların kuzey Suriye’deki yayılmasını geciktirdi. Balak ve Timurtaş gibi sonraki Artuklu beyleri Haçlı Urfa Kontu II. Joscelin’i ve Kudüs Kralı II. Baudouin’i esir aldı. Bu başarılar Zengî’nin Urfa’yı almasından (1144) önceki dönemde Müslüman direncinin devam ettiğini gösterir (Nûreddin Zengî yazısına bakınız).

Artuklu Kültürü ve El-Cezerî

Artuklular bilim ve sanatı destekledi. Cizreli mühendis ve mucit Bediüzzaman İsmail el-Cezerî, Artuklu hükümdarı Nâsırüddin Mahmud’un emriyle “Kitâbü’l-hiyel” (Mekanik Cihazların Bilgisi Kitabı) eserini 1206’da yazdı. Bu kitap su saatleri, otomatlar, pompalar ve kilit düzenekleri gibi 50 civarı mekanizmayı resimli anlatır. Mimari alanda Diyarbakır Ulu Camii (Selçuklu dönemi, Artuklu onarımı), Mardin Ulu Camii, Hasankeyf Köprüsü ve Zeynel Bey Türbesi, Mardin Kasımiye Medresesi (sonraki dönem), Dunaysır (Kızıltepe) Ulu Camii gibi yapılar öne çıkar. Hasankeyf bölgesi, Ilısu Barajı sulama projesi sonucu 2020 civarında su altında kalmış; eserlerin bir kısmı taşınmıştır.

Diğer Beylikler: Mengücekler ve Saltuklular

Aynı dönemde Doğu Anadolu’da Mengücekoğulları (Erzincan, Kemah, Divriği) ve Saltuklular (Erzurum) kuruldu. Mengücekler’in Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası bu bölgenin sanatsal zirvesidir (Selçuklu mimarisi ve kervansaraylar). Çaka Bey ise İzmir çevresinde Ege kıyılarında donanma kurdu ve Bizans’a karşı baskı yaptı. Bu beylikler zamanla Anadolu Selçuklu veya Eyyûbî hâkimiyetine girdi.

Sonuç

Dânişmendliler ve Artuklular, Anadolu ve Yukarı Mezopotamya’nın Türk-İslam yurdu olmasında erken ve kalıcı rol oynadı. Haçlı Seferleri karşısında yerel direniş, kültürel ve bilimsel üretim, mimari miras açısından önemlidir. Sonraki dönemde Anadolu Selçuklu ve Anadolu Beylikleri bu mirası devraldı.

Haçlı Seferleri Bağlamında Anadolu

Birinci Haçlı Seferi (1096-1099) Anadolu’dan geçerken Selçuklu ve Dânişmendli güçlerle karşılaştı. 1101’de ikinci dalga Haçlı orduları Anadolu’da Selçuklular, Dânişmendliler ve Bizans’ın bölgesel güçlerinin birleşik direnişine uğradı; Mersivan, Ereğli (Heraclea) ve Amasya çevresinde ağır kayıplar verdi. Bu başarılar, Anadolu’nun Hristiyan askerî güçlerce geri alınmasını engelledi. Haçlılar sonrasında Anadolu’nun içinden geçmeyi bıraktı ve Suriye kıyılarında devletler kurmaya yöneldi. Anadolu Selçuklu ile Dânişmendliler ise rakip olmakla birlikte, bazı dönemlerde Bizans ve Haçlılara karşı iş birliği yaptı.

Dânişmendnâme ve Halk Hafızası

Dânişmendliler, Türk halk edebiyatında “Dânişmendnâme” ile hatırlanır. Bu destan, Danişmend Gazi ile Melik Gazi’nin Anadolu’daki mücadelelerini, Bizans ve Ermeni kahramanlarla savaşlarını, olağanüstü motiflerle anlatır. Eser 13. yüzyılda Arif Ali tarafından Türkçe derlenmiştir. Tarihî olayların destan diliyle karışması nedeniyle eser doğrudan tarih kaynağı sayılmaz; fakat dönemin Türkmen gaza ruhunu, Anadolu’ya yerleşme sürecinin halk hafızasındaki yerini gösterir.

Kısa Kronoloji ve Kaynaklar

1071 Malazgirt; yaklaşık 1085 Dânişmendli Beyliği; 1100 Bohemond’un esir alınışı; 1101 Mersivan; 1102 Artuklu hanedanının kuruluşu; 1119 Ager Sanguinis; 1178 Dânişmendlilerin sonu; 1206 el-Cezerî’nin eseri; 1409 Artukluların sonu. Bu çizelge iki beyliğin yaklaşık üç yüzyıllık serüvenini gösterir.

Siyasi ve Kültürel Değerlendirme

Dânişmendliler ve Artuklular, Büyük Selçuklu’nun dağılmasından sonra Anadolu ve Yukarı Mezopotamya’da yeni siyasi düzenin ilk örnekleridir. Bu beylikler yerel Hristiyan nüfusla ilişkilerini siyasi ittifak, vergi ve evlilik yoluyla yönetti; kimi dönemlerde Ermeni ve Süryani prenslerle ittifaka girdi. Kültürel olarak Fars, Arap ve Türk gelenekleri bu beyliklerde birleşti. Ayrıca Süryani kronikçi Mihael ile Ermeni kaynaklar, bu dönemi Müslüman tarihçilerden farklı perspektifle aktarır; bu çoğul kaynak yapısı, dönemi anlamak için karşılaştırmalı okumayı gerekli kılar. Osman Turan ve Claude Cahen’in çalışmaları bu konuda yol gösterici kaynaklardır.

Hasankeyf, Mardin ve Diyarbakır çevresindeki Artuklu eserleri bugün de bölgenin kültürel kimliğinin parçasıdır ve ziyaretçilere o dönemin canlılığını anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Dânişmendliler ne zaman ve nerede hüküm sürdü?

Yaklaşık 1085-1178 arasında Sivas, Tokat, Amasya, Niksar ve Kayseri çevresinde.

Artuklular kimdir?

Artuk Bey’in oğulları İlgazi ve Sökmen’in kurduğu, Hasankeyf, Mardin ve Diyarbakır çevresinde hüküm süren Türkmen hanedanıdır.

El-Cezerî kimdir?

Artuklu hükümdarına hizmet eden, mekanik cihazlar üzerine 1206’da eser yazan Cizreli mühendis ve mucittir.

Ager Sanguinis Savaşı nedir?

1119’da Artuklu İlgazi’nin Antakya Prensi Roger’ı yendiği, Haçlıları geciktiren zafer.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dânişmendliler" ve "Artuklular" md.; Süryani Mihael, Chronicle; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-târîh; Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →