Eyyûbîler Devleti: Selâhaddîn’den Sonra Mısır ve Şam

Eyyûbîler Devleti (1171-1260/1341), Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin Fâtımî hilafetine son vererek Mısır’da kurduğu, Suriye, Yemen ve Yukarı Mezopotamya’ya yayılan Sünnî hanedandır. Haçlılara karşı Hıttîn zaferi ve Kudüs’ün fethiyle (1187) tanınır. 1250’de Mısır’da Memlüklere, 1260’ta Suriye’de Moğollara ve Memlüklere yenilerek siyasi gücünü yitirdi.

Kürt Kökenli Bir Hanedan

Eyyûbîler, Azerbaycan’daki Dvin (Devin) çevresinden gelen Kürt kökenli Revvâdî ailesine mensuptur. Hanedanın adı, Selâhaddîn’in babası Necmeddin Eyyûb’dan gelir. Eyyûb ve kardeşi Şîrkûh, Selçuklu ve Zengî yönetiminde görev yaptı. Eyyûb Tikrit valisiydi; Selâhaddîn 1137-1138 yılında Tikrit’te doğdu. Aile sonra Musul’a ve Nûreddin Mahmud Zengî’nin hizmetine geçti (Nûreddin Mahmud Zengî). Eyyûbîler Kürt kökenli olsalar da askerî ve idari yapıda Türk, Kürt ve Arap unsurları birlikte yer aldı.

Mısır’da Fâtımî Hilafetinin Sonu

12. yüzyılın ortasında Mısır’daki Şiî Fâtımî devleti zayıflamıştı. Haçlılar Mısır’a göz dikmişti. Nûreddin, amcası Şîrkûh’u ve yeğeni Selâhaddîn’i Mısır’a gönderdi. Şîrkûh 1169’da vezir olarak ölünce Selâhaddîn vezirliğe geçti. 1171’de Fâtımî halifesi el-Âdid’in ölümü üzerine Selâhaddîn, Mısır’da Abbâsî halifesi adına hutbe okutarak Fâtımî hilafetine resmen son verdi. Böylece Mısır yeniden Sünnî dünyaya bağlandı. Selâhaddîn, Nûreddin’in vekili olarak Mısır’ı yönetiyordu; Nûreddin’in 1174’te ölümünden sonra Şam’a yöneldi. Hayatı için Selâhaddîn-i Eyyûbî yazısına bakınız.

Suriye’nin Birleştirilmesi ve Hıttîn

Selâhaddîn, 1174’te Şam’ı, ardından Halep ve Musul çevresini kendi hâkimiyetine aldı. Nûreddin’in mirasçılarıyla mücadeleler yıllar sürdü. 1187’de Haçlı Kudüs Krallığı’na karşı topladığı ordu ile 4 Temmuz’da Hıttîn’de (Tiberya Gölü yakını) Haçlı ordusunu yok etti. Kral Guy de Lusignan esir alındı. Bu zaferin ardından Akka, Beyrut, Askalan gibi şehirler teslim oldu. 2 Ekim 1187’de (27 Receb 583) Kudüs Müslümanların eline geçti. Şehir halkına fidye karşılığı güvenlik sağlandı.

Üçüncü Haçlı Seferi

Kudüs’ün kaybı Avrupa’da büyük tepki yarattı. Alman İmparatoru I. Friedrich Barbarossa, Fransa Kralı II. Philippe ve İngiltere Kralı I. Richard (Aslan Yürekli) Üçüncü Haçlı Seferi’ni başlattı. Barbarossa Anadolu’da boğularak öldü. Haçlılar 1191’de Akka’yı geri aldı. Selâhaddîn ile Richard arasında Arsuf (1191) gibi çatışmalar oldu ve Kudüs üzerinde anlaşmaya varıldı. 1192 Remle Antlaşması’yla Kudüs Müslümanlarda kaldı; Haçlılar kıyı şeridini elinde tuttu, hacıların Kudüs’e ziyareti serbest bırakıldı.

Selâhaddîn’den Sonra: el-Âdil ve el-Kâmil

Selâhaddîn 1193’te Şam’da öldü. Oğulları arasında paylaşım savaşı çıktı; sonunda kardeşi el-Melikü’l-Âdil (Safedin) Mısır ve Suriye’yi birleştirdi. Oğlu el-Melikü’l-Kâmil (1218-1238) döneminde Beşinci Haçlı Seferi (1218-1221) Dimyat’ta durduruldu. II. Friedrich ile 1229 Yafa Antlaşması yapıldı: Kudüs on yıl süreyle Haçlılara bırakıldı, 1244’te yeniden Müslüman denetimine geçti. Bu antlaşma Müslümanlar arasında tartışma yarattı ve Eyyûbî diplomasisinin esnek yönünü gösterdi.

Eyyûbî Kurumları ve Kültür

Eyyûbîler Sünnîliği canlandırmak için Mısır ve Suriye’de çok sayıda medrese, hankah (sufi tekke) ve hastane kurdu. Kahire Kalesi, Şam ve Halep surları ve kaleleri bu dönemde güçlendirildi. İlmî alanda Şâfiî fıkhı ve Eş’arî kelâmı öne çıktı. Vakıf sistemi genişledi. Dönemin âlimleri arasında İbn Asâkir, İbn Şeddâd, İmâdüddîn el-İsfahânî ve hekim İbn Cübeyr gibi isimler vardır. Ticaret Akdeniz limanlarıyla İtalyan şehir devletleri arasında sürdü. Medrese yapısı Selçuklu geleneğinden devralındı (Selçuklu mimarisi ve kervansaraylar).

Yıkılış: Memlüklere Geçiş

Son güçlü Eyyûbî sultanı es-Sâlih Necmeddin Eyyûb (1240-1249), Türk kökenli memlük (köle asker) birliklerine dayandı. 1249’da Altıncı Haçlı Seferi (Fransa Kralı IX. Louis) Mansûre’de durduruldu. Es-Sâlih’in ölümünden sonra oğlu Turanşah öldürüldü ve 1250’de Memlükler Mısır’da yönetimi ele aldı (Memlükler). Suriye’de Eyyûbî kolları 1260 civarına kadar yaşadı; Moğol Hülâgû’nün saldırıları ve Memlük Baybars’ın baskısıyla ortadan kalktı. Hama kolu ise 14. yüzyıla kadar varlığını sürdürdü.

Mirası

Eyyûbîler, Haçlılara karşı bir yüzyıllık mücadele döneminin kritik evresini yönetti. Kudüs’ün fethi, İslam dünyasında ve Hristiyan Avrupa’da uzun süre hatırlandı. Kurdukları medreseler, kaleler ve vakıf düzeni Memlüklerce devralındı. Aynı dönemde Anadolu’da Anadolu Selçuklu Devleti (özellikle Alâeddin Keykubad) Eyyûbîlerle ilişkiler geliştirdi.

Siyasi Yapı: Hanedan İçi Paylaşım

Eyyûbîler devleti merkezî bir imparatorluktan çok, hanedan üyelerinin yönettiği özerk emirliklerden oluşan bir konfederasyon gibiydi. Mısır sultanı genel başkanlık yetkisini taşır; Şam, Halep, Hama, Humus, Diyarbekir ve Yemen gibi bölgeler akraba melikler arasında paylaşılırdı. Bu düzen aile içi rekabet ve kimi zaman savaşa yol açsa da Haçlı tehdidi karşısında ortak hareket etmeyi sağlıyordu. Sultan el-Âdil ve el-Kâmil gibi güçlü isimler, bu sistemin kontrolünü elinde tutmayı başardı. Vezirlik, ordu komutanlığı ve kadılık görevlerinde Kürt, Türk ve Arap unsurlar birlikte yer aldı.

Ekonomi ve Ticaret

Mısır’ın tarım zenginliği, İskenderiye ve Dimyat limanları ve Kızıldeniz ticareti Eyyûbîlerin gelir kaynağıydı. Venedik, Cenova ve Pisa tüccarlarıyla yapılan antlaşmalar ticari imtiyazlar sağladı. Hindistan ve Yemen’den gelen baharat Kahire üzerinden Akdeniz’e taşındı. Selâhaddîn’in Kızıldeniz’de donanma kurması ve Yemen’in fethi (1174), bu ticaret yolunu güvence altına almak için atılan adımlardandı. Mısır’da Kahire Kalesi’nin inşası ve su sistemlerinin geliştirilmesi de bu dönemde gerçekleşti.

Hristiyanlarla İlişkiler

Eyyûbîler Haçlılara karşı savaşırken yerel Hristiyan cemaatlerle (Kıpti, Süryani, Rum Ortodoks) genellikle zımmî statüsünde ilişki sürdürdü. Selâhaddîn, Kudüs’te Latin Kilisesi yerine Ortodoks ve diğer doğu kiliselerinin ibadet haklarını korudu. Eyyûbî sultanları ayrıca Venedik ve Cenova ile ticaret anlaşmaları yaptı. Bu çok yönlü ilişkiler, dönemin siyasi gerçekçiliğini gösterir.

Kısa Kronoloji

1169 Selâhaddîn’in Mısır vezirliği; 1171 Fâtımî hilafetinin sonu; 1174 Şam’ın alınışı; 1187 Hıttîn ve Kudüs; 1192 Remle Antlaşması; 1193 Selâhaddîn’in vefatı; 1218-1238 el-Kâmil dönemi; 1229 Yafa Antlaşması; 1244 Kudüs’ün geri alınışı; 1249 Mansûre; 1250 Memlüklerin yönetimi alışı; 1260 Suriye kollarının sonu. Bu liste, Eyyûbîlerin yükseliş ve çözülme yıllarını bir bakışta gösterir. Dönemin başlıca kaynakları İbn Şeddâd, İmâdüddîn el-İsfahânî, Ebû Şâme ve İbnü’l-Esîr’dir.

Sıkça Sorulan Sorular

Eyyûbîler Devleti’ni kim kurdu?

Selâhaddîn-i Eyyûbî, Mısır’da Fâtımî hilafetine son vererek 1171’de kurdu.

Hıttîn Savaşı ne zaman oldu?

4 Temmuz 1187’de Selâhaddîn, Haçlı ordusunu yenerek Kudüs’ün fethinin yolunu açtı.

Kudüs 1229’da neden Haçlılara verildi?

Sultan el-Kâmil, II. Friedrich ile Yafa Antlaşması yaparak Kudüs’ü diplomatik yoldan on yıl süreyle devretti; şehir 1244’te geri alındı.

Eyyûbîler ne zaman sona erdi?

Mısır’da 1250’de Memlüklere, Suriye’de 1260 civarında Moğol ve Memlük baskısıyla yıkıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 22 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Eyyûbîler" md.; İbn Şeddâd, en-Nevâdirü's-Sultâniyye; İmâdüddîn el-İsfahânî, el-Fethu'l-Kussî; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-târîh

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →