Memlükler: Kuruluşu, Ayn Câlût ve Osmanlı’ya Geçiş

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Memlük Sistemi Nedir?
Kuruluş: Şecerüddür ve Aybek (1250)
Ayn Câlût ve Moğollar (1260)

Memlükler (1250-1517), Eyyûbî ordusundaki Türk ve Çerkes asıllı azatlı köle askerlerin (memlüklerin) Mısır’da yönetimi ele geçirmesiyle kurulan devlettir. Kahire merkezli sultanlık, Ayn Câlût’ta Moğolları durdurdu, Haçlı Devletleri’ne son verdi ve Abbâsî halifeliğini sembolik olarak Kahire’de sürdürdü. 1517’de Osmanlılar tarafından ilhak edildi.

Memlük Sistemi Nedir?

“Memlük” kelimesi Arapçada “sahip olunan, köle” anlamına gelir. Bu sistemde Kıpçak bozkırlarından veya Kafkasya’dan getirilen çocuklar satın alınır, Müslüman olarak eğitilir, atlı savaşçılık ve devlet görevleri için yetiştirilir ve belirli bir eğitimden sonra azat edilirdi. Memlükler askerî bir sınıf olarak hem saray hem ordu hizmetinde yer alırdı. Azat edilmiş memlükler, efendilerine ve birbirlerine bağlılık duyar, bu bağ devlet yapısının temelini oluştururdu. Bu sistem, Abbâsîler, Selçuklular ve Eyyûbîler gibi önceki devletlerde de farklı biçimlerde vardı.

Kuruluş: Şecerüddür ve Aybek (1250)

Eyyûbî Sultanı es-Sâlih Necmeddin Eyyûb, ordusunu memlüklerden oluşturmuştu; Bahriyye (Bahrî) birlikleri adıyla anılan bu grup, Nil’deki Ravza adasındaki kışlada eğitim görüyordu. 1249’da Fransa Kralı IX. Louis’in Haçlı seferi Mansûre’de durdurulduğunda sultan ölmüş, sultan eşi Şecerüddür durumu idare etmişti. Es-Sâlih’in oğlu Turanşah’ın 1250’de öldürülmesiyle Şecerüddür sultan ilan edildi ve ardından Memlük komutanı İzzeddin Aybek ile evlendi; Aybek sultan oldu. Böylece Mısır’da Memlük hâkimiyeti başladı. Şecerüddür, İslam tarihinde kısa süre de olsa sultanlık yapan nadir kadınlardandır.

Ayn Câlût ve Moğollar (1260)

Moğol Hülâgû, 1258’de Bağdat’ı yıkıp Abbâsî halifeliğini sona erdirdi, 1260’ta Halep ve Şam’ı aldı. Memlük Sultanı Seyfeddin Kutuz ve komutan Baybars, Moğolları durdurmak için Filistin’e yürüdü. 3 Eylül 1260’ta Ayn Câlût’ta Moğol komutan Kitbuga’nın ordusunu yendi. Bu, Moğolların ilk büyük yenilgilerinden biriydi ve Mısır’ı istilaya karşı korudu (Kutuz ve Ayn Câlût). Zaferden kısa süre sonra Kutuz öldürüldü ve Baybars sultan oldu (Sultan Baybars).

Baybars ve Halifelik

Baybars (1260-1277) devleti kurumsallaştırdı. 1261’de Moğollardan kaçan Abbâsî ailesinden bir kişiyi Kahire’ye getirerek halife ilan etti. Bu sembolik halifelik Memlükler boyunca devam etti ve sultanlara dinî meşruiyet sağladı. Baybars Haçlı kalelerini birer birer aldı: Kayseriye, Safed, Antakya (1268), Hısnülekrâd (Krak des Chevaliers, 1271). Ayrıca posta ve haberleşme ağı kurdu. Kalavun döneminde ve oğlu el-Eşref Halil zamanında 1291’de Akka’nın fethiyle Haçlıların Suriye’deki varlığı sona erdi.

Bahrî ve Burcî Dönemleri

Memlük tarihi iki döneme ayrılır:

Bahrî Memlükler (1250-1382): Kıpçak Türk asıllı memlükler egemendi. Baybars, Kalavun ve oğlu en-Nâsır Muhammed (üç saltanat) en güçlü isimlerdir. Kahire, bilim ve ticaret merkezi oldu.
Burcî Memlükler (1382-1517): Kahire Kalesi’ndeki burçlarda (kulelerde) eğitilen Çerkes asıllı memlükler egemen oldu. Berkuk dönemi ile başlar. Bu dönemde veraset sistemi daha çok güçlü komutanların seçimine dayandı ve taht değişiklikleri sıklaştı.

Yönetim ve Ekonomi

Sultan, askerî elit (emirler) ve ulema arasındaki dengeyle iktidarını yürütürdü. Sultanlar genellikle azatlı memlüklerden seçilir, vârisliğin babadan oğula geçmesi nadirdi. Ekonomi, Mısır’ın tarımı, Kızıldeniz–Akdeniz transit ticareti ve baharat yolundan alınan vergilere dayanıyordu. Kahire dünyanın en büyük şehirlerinden biri hâline geldi. Hac yolunun güvenliği, Mekke ve Medine’nin korunması Memlük sultanlarına ayrı bir itibar sağladı. 14. yüzyılın ortasındaki Kara Veba ekonomiyi ve nüfusu ağır etkiledi.

Kültür ve Mimari

Memlükler, Kahire’yi camiler, medreseler, hankahlar ve türbelerle donattı. Sultan Hasan Külliyesi, Kalavun Külliyesi ve Kayıtbay Külliyesi gibi yapılar mimari ihtişamın göstergesidir. İlmî alanda İbn Haldûn, Makrîzî, el-Askalânî, es-Süyûtî ve İbn Teymiyye gibi isimler bu devirde yaşadı veya Kahire’de ders verdi. Fıkıh, hadis, tarih ve edebiyat gelişti. Moğol istilası nedeniyle Bağdat ve Doğu’dan gelen âlimler Kahire’ye sığındı, bu da Kahire’yi İslam dünyasının ilim merkezi hâline getirdi.

Osmanlı ile Karşılaşma ve Son

15. yüzyılda Osmanlılar ile Memlükler Anadolu ve Suriye sınırında rekabet etti (Memlük-Osmanlı savaşları 1485-1491). Portekizlilerin Hint Okyanusu’na girmesi, Memlüklerin Hint ticaretinden aldığı payı azalttı. Yavuz Sultan Selim, 1516’da Mercidabık’ta Memlük Sultanı Kansu Gavri’yi, 1517’de Ridâniyye’de Tomanbay’ı yendi. Mısır, Suriye ve Hicaz Osmanlı topraklarına katıldı. Abbâsî halifeliğinin sembolik devri hakkındaki rivayetler tarihçiler arasında tartışmalıdır. Memlük emirleri Osmanlı Mısır’ında yerel nüfuzlarını bir süre daha sürdürdü.

Selçuklu, Eyyûbî ve Moğol Bağlantısı

Memlük devletinin ilk dönemi, Eyyûbî mirasıyla yakından ilişkilidir (Eyyûbîler, Selâhaddîn-i Eyyûbî). Anadolu’da Selçuklu sultanlığı ile Memlükler Moğollara karşı arada ittifak arayışına girdi; Baybars 1277’de Elbistan’a kadar geldi. İlhanlılarla savaşlar (İlhanlılar ve Gazan Han) Memlük dış siyasetinin ana eksenlerinden biriydi. Altın Orda ile ittifak ise Moğol dünyasını bölen bir faktör oldu (Altın Orda ve Berke Han).

Toplum, Dinî Hayat ve Hoşgörü Tartışmaları

Memlük toplumunda Sünnî İslam esas alındı ve dört mezhep kadılığı kurumlaştı (Şâfiî, Hanefî, Mâlikî, Hanbelî). Kıptî, Rum Ortodoks, Yahudi ve diğer zimmî cemaatler vergi ödeyerek dinî özerklik içinde yaşadı; yine de bazı dönemlerde kıyafet ve görev kısıtlamaları, hatta baskılar görüldü. Tasavvuf hareketleri güçlüydü; Kahire’de hankahlar ve tekkeler yaygındı. İbn Teymiyye gibi âlimlerin tartışmaları, Moğollara karşı fetvalar ve mezhep içi görüşmeler bu dönemin düşünce hayatını yansıtır. Tarihçiler dönemi hem bir ilmî canlılık hem de siyasi şiddetin ve sert uygulamaların birlikte görüldüğü bir çağ olarak değerlendirir.

Askerî Düzen ve Teknoloji

Memlük ordusunun çekirdeğini ağır zırhlı atlı okçular oluşturdu. Furûsiyye adı verilen askerî eğitim sistemi, okçuluk, mızrak ve kılıç kullanımı ile at binmeyi sistemli şekilde öğretiyordu. 14. yüzyıldan itibaren ateşli silahlar (topçuluk) kullanıldı fakat Memlük süvari kültürü, barut silahlarının yaygınlaşmasına direndi; bu durum Osmanlı topçusu karşısında Mercidabık’ta dezavantaja yol açtı. Donanma kapasitesi sınırlıydı; Kızıldeniz’de Portekiz tehdidine karşı Hindistan ve Gucerat ile ittifak denemeleri yapıldı.

Memlük Mirası

Memlüklerin kurduğu Kahire, bugün hâlâ İslam sanatı ve mimarisinin sergilendiği tarihî bir şehirdir. Memlük hukuk ve idare sisteminin izleri Osmanlı Mısır’ında sürdü. Memlük tarihçileri Makrîzî, İbn Tağrîberdî ve el-Aynî gibi isimler, dönemin geniş bir arşivini bıraktı. Haçlı Seferleri ve Moğol istilasına karşı verilen mücadele, İslam dünyasının hafızasında Memlüklerle özdeşleşti.

Sıkça Sorulan Sorular

Memlükler kimdir?

Eyyûbî ordusundaki Türk ve Çerkes asıllı azatlı askerlerden doğan, 1250-1517 arasında Mısır ve Suriye’yi yöneten hanedandır.

Ayn Câlût Savaşı ne zaman oldu?

3 Eylül 1260’ta Memlük ordusu Moğolları yendi.

Bahrî ve Burcî Memlükler arasındaki fark nedir?

Bahrî dönemi (1250-1382) Kıpçak Türklerinin, Burcî dönemi (1382-1517) Çerkeslerin ağırlıkta olduğu dönemdir.

Memlükler nasıl sona erdi?

Yavuz Sultan Selim, 1516 Mercidabık ve 1517 Ridâniyye savaşlarıyla Memlük devletine son verdi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 17 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Memlükler" md.; Makrîzî, es-Sülûk li-ma'rifeti düveli'l-mülûk; İbn Tağrîberdî, en-Nücûmü'z-zâhire; Ayalon, D., Studies on the Mamluks of Egypt

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →