Hz. Hâcer ve Zemzem’in Çıkışı: Safâ ile Merve Arasında

Hz. Hâcer, Hz. İbrâhîm’in eşi ve Hz. İsmâil’in annesidir. Rivayete göre Allah’ın emriyle Mekke vadisine bırakılmış, oğlu için su ararken Safâ ile Merve arasında yedi kez gidip gelmiş; bunun ardından zemzem kaynağı çıkmıştır. Hac ve umredeki say ibadeti bu olayın hatırasına dayanır.

Hâcer Kimdir?

İslam kaynaklarında Hâcer, Hz. İbrâhîm’in ikinci eşi ve Hz. İsmâil’in annesi olarak anılır. Rivayetlerde Mısırlı bir hanımefendi, bir hükümdarın hediyesi olarak Sâre’ye ve oradan İbrâhîm’e geçtiği aktarılır. Bu ayrıntılar hadis ve tefsir kaynaklarında yer alır; Kur’an’da Hâcer’in adı açıkça geçmez, ancak İbrâhîm’in Mekke’ye bıraktığı zürriyetten söz eden ayetler bu olayla ilişkilendirilir.

Kıssanın Anlatımı

Buhârî’de İbn Abbas’tan nakledilen uzun rivayete göre İbrâhîm, Hâcer ile oğlu İsmâil’i, çevresinde ne su ne ekin bulunan Mekke vadisine götürmüş, yanlarına biraz hurma ve su bırakmıştır. Geri dönüp giderken Hâcer ona “Bizi bu ıssız yere Allah mı bırakmanı emretti?” diye sormuş, “Evet” cevabını alınca “O hâlde bize zayi etmez” demiştir. Bu cümle, tevekkülün en çok anılan örneklerinden biridir.

İbrâhîm uzaklaştıktan sonra şu duayı etmiştir: “Rabbimiz, ben neslimden bir kısmını, ekin bitmez bir vadide, Kâbe’nin yanına yerleştirdim…” (İbrâhîm Suresi, 14/37). Dua, Mekke’nin bereketi ve insanların bu yere yönelmesi dileğini içerir.

Safâ ile Merve Arasındaki Arayış

Su tükenince çocuk susuzluktan kıvranmaya başlamış, Hâcer dayanamayıp onu bırakarak yakındaki Safâ tepesine çıkmış, oradan Merve’ye koşmuş; çocuğu göremediği yerde vadiyi koşarak aşmıştır. Rivayet, bu gidiş gelişin yedi kez olduğunu belirtir. Yedinci seferde bir ses işitmiş, İsmâil’in yanına döndüğünde Cebrâil’in kanadı ya da ayağıyla yere vurduğunu ve suyun çıkmaya başladığını görmüştür.

Hâcer suyun akışını durdurmak ve toprakla kontrol altına almak için çevresine havuz yapmaya çalışmış; bu yüzden Peygamberimiz’in “Allah İsmâil’in annesine rahmet etsin; zemzemi kendi hâline bıraksaydı, akan bir pınar olurdu” buyurduğu rivayet edilir.

Zemzem ve Mekke’nin İmarı

Zemzem suyunun bulunması, kuş sürülerinin vadinin üzerinde dönmesine yol açmış, bu durum Cürhüm kabilesinin dikkatini çekmiştir. Rivayete göre Cürhümlüler suyun sahibi olarak Hâcer’in izniyle yerleşmiş, böylece Mekke bir yerleşim yeri hâline gelmiştir. Bu bilgiler tarihsel anlatı olarak aktarılır; ayrıntılar kaynaklara göre farklılık gösterir. Zemzem kuyusunun sonraki dönemlerdeki tarihine dair ayrıntılar için Zemzem Kuyusu: Tarihi ve Fazileti maddesine bakılabilir.

Say İbadetiyle Bağlantısı

Bakara Suresi’nin 158. ayetinde Safâ ile Merve’nin “Allah’ın şiarlarından” olduğu bildirilir. Hac ve umrede yapılan say, Hâcer’in arayışının hatırası olarak anlatılır. Hanefî mezhebine göre say haccın vâciplerinden, Şâfiî ve Mâlikî’ye göre rüknüdür; farklı yaklaşımlar bu hükmün derecesinde ayrışır. Safâ ve Merve’nin tarihine dair daha fazla bilgi başka maddede ele alınmıştır.

Kıssadan Çıkan Dersler

• Tevekkül ve çaba birlikteliği: Hâcer, Allah’a güvenmiş ama durmayıp aramıştır.
• Annelik fedakârlığı: Bir annenin evladı için gösterdiği çabanın ibadet hatırasına dönüşmesi.
• Duanın karşılık bulması: İbrâhîm’in duası, kuşların ve Cürhüm’ün gelişiyle, Mekke’nin imarıyla ilişkilendirilir.

Kur’an kıssalarında benzer biçimde sabır ve güveni öne çıkaran anlatılar için Sâmirî ve Altın Buzağı, Tâlût ve Üzeyr maddeleri ile Tîh döneminin anlatıldığı Tîh Çölü yazısı karşılaştırmalı okunabilir. Ayrıca sarı inek olayında tevekkülün ve soru sormanın dengesi için Bakara Kıssası da incelenebilir.

Hâcer’in Konumu ve Müslüman Hafızasındaki Yeri

Hâcer, İslam kültüründe teslimiyet ve annelik sabrının sembolü olarak anılır. Hac menâsikinde Mekke’ye gelen her Müslüman, Safâ ile Merve arasında onun adımlarını hatırlar. Zemzem’in bugün de hacılar tarafından içilmesi ve taşınması, bu hatıranın canlı biçimde devam ettiğini gösterir. Hâcer’in hikâyesi, Mekke’nin yalnızca bir ticaret kenti değil, bir duanın sonucu olarak imar edilmiş kutsal bir yer olduğu fikrini de besler.

Hadis kaynaklarında Peygamberimiz’in zemzem için “O, bereketlidir; yiyecek yerine de geçer” buyurduğu aktarılır (Müslim, Fezâilü’s-sahâbe). Bu ifade, suyun hem maddî hem manevî değerini vurgular. Yine de zemzemle ilgili bütün halk anlatılarının dinî bir temeli olmadığını, bazı sözlerin sonradan eklendiğini belirtmek gerekir.

Hâcer’in hikâyesi, kadınların İslam tarihindeki yerini de gösterir: bir kadının çabası, bütün Müslümanlar için ibadet şekline dönüşmüştür. Âlimler bu noktaya dikkat çekerek ibadetlerin yalnızca ritüel olmadığını, bir insanın arayışına ve güvenine dayanan derin bir anlam taşıdığını vurgular.

Q: Hz. Hâcer’in adı Kur’an’da geçer mi? ## Hayır, Hâcer’in adı Kur’an’da açıkça anılmaz. Hâcer ile ilgili anlatı hadis ve tefsir kaynaklarında yer alır; İbrâhîm Suresi’ndeki dua ise bu olayla ilişkilendirilir.
Q: Safâ ile Merve arasında neden yedi defa gidilip gelinir? ## Say ibadeti, Hâcer’in suyu aramak için Safâ ile Merve arasında yedi kez gidip gelmesinin hatırasıdır. Hac ve umrede bu yedi tur ibadetin bir parçasıdır.
Q: Zemzem suyu kimin ayağıyla çıkmıştır? ## Rivayetlerde Cebrâil’in kanadıyla veya ayağıyla vurduğu, bazı rivayetlerde ise İsmâil’in ayağının dibinden çıktığı belirtilir. Kaynaklarda küçük ayrıntı farklılıkları vardır.

Sıkça Sorulan Sorular

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Enbiyâ 9 (İbrâhîm'in Hâcer ve İsmâil'i bırakması rivayeti); Kur'an-ı Kerîm, Bakara Suresi (2/158) ve İbrâhîm Suresi (14/37); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hâcer" ve "Zemzem" maddeleri; İbn Hişâm, es-Sîre

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →