Hz. Ümmü Gülsüm bint Ukbe: Hakkındaki Rivayetler ve Kaynaklardaki Yeri

Ümmü Gülsüm bint Ukbe hakkında bilgi veren rivayetler, Hudeybiye sonrası kadınların iadesi meselesiyle sıkı biçimde ilişkilidir. Bu konuda Buhârî’de sahih bir genel çerçeve, tefsir ve tabakât kaynaklarında ise ayrıntılı anlatılar bulunur. Bu yazı, rivayetleri türlerine göre ayırarak kaynak durumunu özetler. Örnek davranışlar için Hz. Ümmü Gülsüm bint Ukbe: Faziletleri ve Örnek Alınacak Yönleri yazısı okunabilir.

Buhârî’deki Hudeybiye Rivayeti

Buhârî’nin Şurût bölümündeki uzun Hudeybiye rivayetinde, antlaşma metnindeki “Bizden size gelen birini, aynı dinde olsa bile geri göndereceksiniz” şartı ve ardından mümin kadınların hicret ettiği, Allah’ın “Mümin kadınlar hicret ederek size geldiklerinde onları imtihan edin” ayetini indirdiği anlatılır. Rivayet kadınların iadesinden vazgeçildiğini bildirir. Metinde hicret eden kadınlardan biri olarak Ümmü Gülsüm bint Ukbe’nin adı geçer. Bu bilgi sahih bir kaynakta yer aldığı için olayın çekirdeği güvenilirdir. Hudeybiye antlaşmasının bütünü için Hudeybiye antlaşması yazısı okunabilir.

Tefsir Kaynaklarındaki İniş Sebebi Rivayetleri

Taberî, Vâhidî ve diğer müfessirler, Mümtehine, 10. ayetin inişini birkaç kadının hicretiyle ilişkilendirir; bunlar arasında Ümmü Gülsüm bint Ukbe, Sübey’a bint Hâris el-Eslemiyye ve Ümeyme bint Beşer gibi isimler anılır. Bazı rivayetlerde ilk ve en meşhur hicret eden kadın olarak Ümmü Gülsüm gösterilir. İniş sebebi olarak tek bir kişi gösterilmesi veya birden çok kişinin birlikte anılması, tefsir geleneğinde yaygın bir durumdur. Bu nedenle ayet, belirli bir olayla ilişkilendirilirken hükmün genel olduğu gerçeği gözden kaçmamalıdır.

Kardeşlerinin Talebi ve Hz. Peygamber’in Cevabı

İbn Sa’d ve Taberî’nin aktardığına göre Ümmü Gülsüm Medine’ye vardığında Mekke’den iki kardeşi gelip iadesini istedi. Kardeşlerin adı Velîd ve Umâre olarak geçer; bazı rivayetlerde Ammâr adı da anılır. Hz. Peygamber’in “Antlaşma erkekler için geçerliydi, kadınlar için değil” şeklindeki cevabı rivayetlerde farklı kalıplarla yer alır. Ümmü Gülsüm’ün kendisinin “Ben zayıf bir kadınım, geri gönderilirsem dinimden döndürüleceğim” dediği anlatısı ise bazı kaynaklarda bulunur, bazılarında bulunmaz. Dolayısıyla bu konuşmaların kesin lafzı belirsizdir.

Hadis Rivayeti

Ümmü Gülsüm’den rivayet edilen en bilinen hadis, insanlar arasında barışı sağlamak için söylenen sözün yalan sayılmayacağına dairdir: “İnsanlar arasını düzelten kişi yalancı değildir; hayır söyler veya hayır nakleder.” Hadis Buhârî’de (Sulh) ve Müslim’de (Birr) geçer; Müslim’de rivayetin son kısmında üç durumda söylenen yalan sözlere ruhsat verildiği ve bunların savaş, insanlar arasını düzeltme ve eşler arasındaki konuşma olduğu belirtilir. Bu son ekleme, bazı hadis âlimlerince Ümmü Gülsüm’ün kendi yorumu olabileceği şeklinde değerlendirilmiştir. Hadisin yorumu, “tevriye” yani yalan söylemeden doğru olmayan bir izlenim bırakmama anlayışıyla birlikte yapılmaktadır. Bu konu hakkında hadis usulü bilgileri için hadis ilminin tarihi yazısı okunabilir.

Evlilik Rivayetleri

Ümmü Gülsüm’ün sırasıyla Zeyd b. Hârise, Zübeyr b. Avvâm, Abdurrahman b. Avf ve Amr b. Âs ile evlendiği anlatısı tabakât eserlerinde geçer. Zeyd b. Hârise’nin Mûte’de şehit olması nedeniyle ilk evliliğin kısa sürdüğü, Zübeyr’den ayrılığın Zübeyr’in sertliği yüzünden olduğu şeklindeki anlatılar kaynakların bir kısmında bulunur. Abdurrahman b. Avf’tan olan çocuklarının (İbrâhîm, Humeyd gibi) adları bilgisi nispeten sağlamdır. Bu ayrıntıların bazıları aile içi kayıtlara dayanır ve siyasî çatışma içermediği için nispeten güvenilir kabul edilir. Zübeyr hakkında Zübeyr b. Avvâm yazısı okunabilir.

Hz. Peygamber’in “Allah mümin kadınları imtihan etmeyi emretti” tarzındaki uygulamasının pratikte nasıl yapıldığına dair kaynaklarda şu bilgi bulunur: kadından Allah’a yemin ederek kocasına kızdığı için, yeni bir yer görmek için ya da dünyevi bir amaçla değil, yalnızca Allah ve Resûlü’nün sevgisiyle hicret ettiğini söylemesi istenirdi. Bu yöntem, niyetin sorgulanmasını ve kadının kendi ifadesine itibar edilmesini içerir.

Kimlik Karışıklığı ve Dikkat Noktaları

Ümmü Gülsüm adı birçok kadın için kullanılır: Hz. Peygamber’in kızı Ümmü Gülsüm, Hz. Ali’nin kızı Ümmü Gülsüm (Külsûm), Ebû Bekir’in kızı Ümmü Gülsüm ve Ukbe’nin kızı Ümmü Gülsüm. Kaynaklarda nispet olarak “bint Ukbe b. Ebî Muayt” belirtilir. Ayrıca bazı kaynaklarda Ukbe’nin kızı olan Ümmü Gülsüm ile Hz. Osman’ın üvey kız kardeşi Ümmü Gülsüm arasında bir akrabalık bağı da kurulur; Ukbe’nin Hz. Osman’ın anne bir kardeşi olması nedeniyle bu bağ geçerlidir. Bu karışıklık, rivayetleri değerlendirirken kimliğin doğru belirlenmesinin önemini gösterir. Örnek davranışlar ve genel bilgi için hanım sahabiler listesi yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mümtehine 10. ayet Ümmü Gülsüm için mi indi?

Bazı tefsir ve siyer kaynaklarında Ümmü Gülsüm’ün hicreti ayetin iniş sebebi olarak anılır; Buhârî’de ise Hudeybiye sonrası kadınların iadesine dair ayetin inişi daha genel biçimde geçer.

Kardeşleri onu geri istedi mi?

Rivayete göre Velîd ve Umâre (veya Ammâr) kardeşleri Hudeybiye şartına dayanarak iadesini talep etti. Hz. Peygamber, ayet gereği iade etmedi.

Ümmü Gülsüm’den hadis rivayet edilmiş mi?

Kaynaklarda Hz. Peygamber’den işittiği, insanlar arasında barışı sağlamak için söylenen sözlerin yalan sayılmayacağına dair hadis anılır. Rivayet sayısı azdır.

Evlilikleri hakkında kesin bilgi var mı?

Zeyd b. Hârise, Zübeyr, Abdurrahman b. Avf ve Amr b. Âs ile evlendiği anlatılır; sıralama kaynaklarda farklı verilir ve kesin değildir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 18 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Şurût; İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ; Taberî, Câmiu'l-Beyân; İbn Hacer, el-İsâbe

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →