Hz. Esmâ bint Ebû Bekir: Hakkındaki Rivayetler ve Kaynaklardaki Yeri

Esmâ bint Ebû Bekir, hem sahih hadis kitaplarında rivayetleri bulunan hem de hakkında siyer ve tarih kaynaklarında haberler nakledilen bir sahabidir. Bu yazı, rivayetleri üç gruba ayırır: kendisinin rivayet ettiği hadisler, hicret anlatılarındaki payı ve ömrünün sonuna ait haberler. Her grubun kaynak değeri ayrıca belirtilir. Hayat hikâyesi Hz. Esmâ bint Ebû Bekir (r.anhâ) Kimdir? yazısında yer alır.

Kendi Rivayet Ettiği Hadisler

Esmâ’dan nakledilen hadisler arasında güneş tutulması namazı, tesettür, cenaze, sadaka ve akraba ziyareti gibi konular bulunur. Buhârî’de güneş tutulması hutbesini ve kıyamda uzunluğu anlatan rivayeti, Müslim’de ise Hz. Peygamber’in onunla ilgili sözleri yer alır. Annesiyle ilişki rivayeti Buhârî’nin Hibe ve Edeb bölümlerinde, Müslim’in Zekât bölümünde geçer. Bu rivayetler sahih kaynaklarda bulunduğu için hüküm istinbatında delil olarak kullanılır. Hadislerin tam numaraları baskıya göre değiştiğinden, kaynak gösterirken bölüm başlığı belirtmek daha güvenlidir.

Hicret Rivayetleri

Esmâ’nın Sevr Mağarası’na yemek taşıması, kuşağını ikiye bölmesi ve Mekkelilerin sorgusu, İbn İshak’ın Sîre’sinde ve Buhârî’nin Hicret bahsinde yer alır. Kuşağın ikiye bölünmesi Buhârî’de kısa, siyer eserlerinde ayrıntılı geçer. “Zâtü’n-Nitâkayn” lakabının Hz. Peygamber tarafından verildiği yönündeki kısım ise sonraki tariklerde görülür ve senedi tartışmalıdır. Ebû Cehil’in tokat atması rivayeti de İbn İshak çizgisinde bulunur. Hicret bağlamı için hicret yazısına bakılabilir.

Evlilik Hayatı ve Zübeyr’le İlişkisi

Zübeyr’le evliliğin ilk dönemini anlatan rivayet, Esmâ’nın kendi ağzından nakledilir ve Buhârî ile Müslim’de yer alır. Rivayette atın bakımı, hurma çekirdeği taşıma ve Hz. Peygamber’in karşılaşması geçer. Râvi doğrudan olayın öznesi olduğu için bu hadis, sahabe kadınların gündelik hayatına ilişkin en değerli kayıtlardan biridir. Ayrılıkla ilgili bilgiler ise tabakât eserlerinde kısa verilir ve sebep belirtmeyen anlatımlar içerir. Zübeyr hakkında Zübeyr b. Avvâm yazısı okunabilir.

Son Yıllar ve Abdullah b. Zübeyr Olayı

Abdullah b. Zübeyr’in Haccâc tarafından kuşatılması ve öldürülmesi, Taberî ve diğer tarihlerde aktarılır. Esmâ’nın oğluna verdiği cesaret verici cevap ve cesedin asılı görülmesi üzerine söylediği sözler kaynaklarda bulunur; lafızlar farklı olsa da ana fikir aynıdır. Bu tür tarihî diyaloglar, sonradan bir kahramanlık motifiyle şekillenmiş olabileceğinden temkinli değerlendirilir. Yine de Esmâ’nın uzun ömürlü, vakarlı ve oğluna destek veren bir anne olarak hatırlanması kaynaklarda ortak noktadır. Abdullah için Abdullah b. Zübeyr yazısına bakılabilir.

Rivayetlerdeki Dil ve Anlatım Özellikleri

Esmâ’nın kendi ağzından aktardığı rivayetler, birinci tekil şahısla anlatım ve ayrıntılı gündelik hayat tasvirleri taşır. Hurma çekirdeği taşıma, ata bakma, Zübeyr’in kıskançlığı gibi unsurlar, hadis kitaplarında nadir görülen sosyal tarih verileri sunar. Bu nedenle sosyal tarih araştırmacıları, hadis metinlerini hükmî değil, aynı zamanda gündelik hayatı anlatan belge olarak da okur. Fıkıh şârihleri ise aynı rivayetlerden mahremiyet, kadının ev dışı çalışması ve eşin mülkü üzerindeki tasarruf gibi hükümler çıkarmıştır; bu farklı okumalar, tek rivayetin birden fazla alanda delil olabildiğini gösterir.

Vefat ve Yaş Bilgisi

Esmâ’nın yaklaşık yüz yaşında vefat ettiği bilgisi, hemen bütün kaynaklarda geçer; bu rakam yaşının Hz. Âişe’den on yaş büyük olduğu bilgisiyle uyumludur. Vefat yılı olan 73/692 ise Abdullah b. Zübeyr’in öldürüldüğü yıldır ve bazı kaynaklar vefatın bu olaydan on gün veya birkaç ay sonra gerçekleştiğini söyler. Bu ayrıntılarda küçük farklar bulunsa da genel kronoloji tutarlıdır.

Ayrıca Esmâ’nın Hz. Peygamber’in vefatı sonrasında Mekke ve Medine’deki toplumsal olaylara dair görüşleri, Yermuk’a katıldığına dair zayıf bir rivayet ve Hz. Ömer döneminde atiyye aldığına dair kısa notlar tabakât kitaplarında ek bilgi olarak geçer. Bunlar, ana rivayetlere göre daha az güvenilir kabul edildiğinden, kesin olgu yerine ek anlatı olarak değerlendirilmelidir.

Bu ayrım, hem hadis hem tarih okurunun ihtiyaç duyduğu temel bir yöntemdir.

Dolayısıyla Esmâ’ya dair bilgiyi aktarırken hangi cümlenin hangi kaynağa dayandığını belirtmek, okurun güvenilirlik derecesini kendisinin tartabilmesini sağlar ve ilmî dürüstlüğü korur.

Karışıklıklara Dikkat

Esmâ adını taşıyan birçok kadın sahabi vardır: Esmâ bint Umeys, Esmâ bint Yezîd, Esmâ bint Amr gibi. Hadis kaynaklarında kullanılan “Esmâ bint Ebû Bekir” nispeti bu karışıklığı önler. Örnek davranışları için Hz. Esmâ bint Ebû Bekir: Faziletleri ve Örnek Alınacak Yönleri, diğer Esmâ’lar için Esmâ bint Umeys ve Esmâ bint Yezîd yazıları okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Esmâ’nın kaç hadis rivayet ettiği söylenir?

Kaynaklarda elliyi aşkın hadisle ilişkilendirilir; rakam kaynağa göre değişir. Bunların bir bölümü Buhârî ve Müslim’dedir.

Zâtü’n-Nitâkayn rivayeti sahih midir?

Lakabın kaynağı olan kuşak olayı Buhârî’de kısa biçimde geçer; “Cennette iki kuşak” müjdesi ise zayıf veya tartışmalı tariklerle gelir.

Hurma çekirdeği taşıması hadisi nerede geçer?

Buhârî ve Müslim’de, Esmâ’nın Zübeyr’in arazisinden başında hurma çekirdeği taşıdığını anlattığı uzun rivayet yer alır.

Abdullah b. Zübeyr ile konuşması güvenilir mi?

Kuşatma sırasında oğluna öğüt vermesi tabakât ve tarih kaynaklarında farklı kalıplarla geçer. Ana fikir ortaktır, ayrıntılar değişir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Ekim 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Nikâh, Hibe ve Cenâiz; Müslim, Selâm ve Zekât; İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ; İbn Hacer, el-İsâbe

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →