Zübeyr b. Avvâm Hayatından Örnek Olaylar ve Faziletleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kimdir?
"Her peygamberin havârîsi vardır"
İlk kılıç çeken

Zübeyr b. Avvâm, Peygamber Efendimiz’in halasının oğlu ve Aşere-i Mübeşşere’den bir sahabidir. Peygamber onu “havârîm” olarak niteledi. Kılıç çeken ilk Müslüman olarak anılır; Hendek, Yermük ve Mısır fetihlerinde yer aldı, Cemel dönüşünde 36/656’da şehit edildi. Hayatı cesaret, emanet bilinci ve tevekkül örnekleriyle doludur.

Kimdir?

Zübeyr, Kureyş’in Esed kolundan Avvâm b. Huveylid’in oğludur; annesi Safiyye bint Abdülmuttalib olduğu için Peygamber’in halasının oğludur. Hz. Hatice’nin yeğeni, Hz. Ebû Bekir’in de damadıdır (Esmâ bint Ebî Bekir’in eşi). Genç yaşta (kaynaklarda on iki ile on altı arası denir) Müslüman olduğu anlatılır. Müslüman olduğunda amcası tarafından işkence gördüğü ve imanından dönmediği rivayet edilir. Habeşistan’a ve Medine’ye hicret etti. Çocuğu Abdullah b. Zübeyr, Medine’de Muhacirlerin ilk doğan çocuğudur. Aşere-i Mübeşşere müjdesi için Aşere-i Mübeşşere kimlerdir yazısına bakılabilir.

“Her peygamberin havârîsi vardır”

Hendek Savaşı’nda Peygamber Efendimiz, Kureyza Yahudilerinin durumunu araştıracak birinin gönüllü olmasını istedi; Zübeyr gönüllü oldu ve görevi başarıyla yerine getirdi. Peygamber, bunun üzerine “Her peygamberin bir havârîsi vardır; benim havârîm Zübeyr’dir” buyurdu (Buhârî, Cihâd 40; Müslim, Fezâilü’s-sahâbe 48). Havârî, yardımcı ve yakın dost anlamına gelir. Bu hadis, Zübeyr’in Peygamber nezdindeki itibarını gösterir. Aynı hadis, Hendek’te yaşanan zorluk ve sahabenin fedakârlığının anlatıldığı bağlamda geçer.

İlk kılıç çeken

Rivayete göre Peygamber’in öldürüldüğü haberi Mekke’de yayılınca Zübeyr kılıcını çekerek Peygamber’in yanına koştu; Peygamber ona sebebini sordu ve dua etti. Bu olay, İslam yolunda kılıç çeken ilk kişi olarak anılmasına yol açtı. Bu anlatı siyer kaynaklarında yer alır; senedi tartışmalı olmakla birlikte, Zübeyr’in cesareti konusunda ittifak vardır. Bedir, Uhud, Hendek, Hayber ve Mekke’nin fethi gibi savaşlarda yer aldı. Bedir’de başına sarı bir sarık bağladığı ve meleklerin de sarı sarıklı olarak indiği rivayet edilir; bu anlatı farklı kaynaklarda farklı şekillerde geçer.

Fetihlerdeki rolü

Zübeyr, Hz. Ömer döneminde Yermük Savaşı’nda (15/636) cesaretiyle tanındı; Bizans saflarına dalıp geri döndüğü anlatılır. Mısır’ın fethinde (Amr b. Âs’ın yanında) Babilyon Kalesi’nin alınmasında önemli rol oynadı. Kaynaklarda, kale surlarına merdiven dayayıp tekbir getirerek ilk girenlerden olduğu geçer. Hz. Ömer’in şûra heyetinde yer aldı ve Hz. Osman’ın halife seçilmesine katıldı. Fetihlerle ilgili genel çerçeve için Hz. Ömer dönemi fetihleri ve devlet teşkilatı yazısı okunabilir.

Servet ve borcu

Zübeyr, ticaretle ve ganimetle zengin olmuş, ancak servetinin büyük kısmını Allah yolunda harcamıştır. Oğlu Abdullah, babasının vefatında yaklaşık iki milyon iki yüz bin dirhem borcu bulunduğunu, bu borcun çoğunlukla emanet bırakılan paraların güvenlik amacıyla borç olarak alınmasından kaynaklandığını, babasının “Borcunu ödeyemezsen mevlâma dayan” dediğini ve borcun malların satışıyla ödendiğini anlatır (Buhârî, Humus 1). Bu rivayet, Zübeyr’in emanete verdiği önemi ve Allah’a tevekkülünü gösterir. Borcun ödenmesinde kul hakkına hassasiyet esas alınmıştır. Borç ve zekât ilişkisi için borçlu kişinin zekâtı yazısı okunabilir.

Cemel ve şehadeti

Zübeyr, Hz. Osman’ın katillerine karşı harekete geçen grupta yer aldı ve Hz. Âişe, Talha ile Basra’ya gitti. Cemel Vakası’nda Hz. Ali ile karşılaştığında, Hz. Ali’nin “Peygamber’in ‘Sen ona haksızlık edeceksin’ dediğini hatırlıyor musun?” diye hatırlatması üzerine geri döndüğü rivayet edilir. Dönüş yolunda Vâdî’s-Sibâ’da namaz kılarken İbn Cermûz tarafından şehit edildi (36/656). Hz. Ali’nin üzüldüğü ve katile “Safiyye’nin oğlunun katili cehennemliktir” dediği anlatılır. Bu rivayetlerin senedi ayrıca incelenmelidir. Olayın genel bağlamı için Hz. Ali dönemi yazısına bakılabilir.

Sade yaşamı ve cesareti

Zübeyr, savaşlarda cesaretiyle tanınırken ev hayatında da sade yaşardı. Eşi Esmâ bint Ebî Bekir’in anlattığına göre evlendiklerinde Zübeyr’in bir atından başka malı yoktu; Esmâ atı bakar, hurma çekirdeği taşır ve su getirirdi (Buhârî, Nikâh 108; Müslim, Selâm 26). Sonraki yıllarda zengin olmasına rağmen Zübeyr, kanaatkâr tavrını korudu. Esmâ ile ilişkisi bazı zorluklar yaşasa da sonunda ayrıldıkları anlatılır; bu ayrıntı kaynaklarda farklı aktarılır. Kızı Esmâ ve oğlu Abdullah, İslam tarihinde önemli isimlerdir. Abdullah b. Zübeyr daha sonra Mekke’de halifelik iddiasında bulunmuş ve Emevîlerle mücadele etmiştir.

Fitne dönemi ve ibret

Zübeyr’in Cemel’deki rolü, sahabe arasındaki ictihad farkının acı bir örneğidir. Hz. Ali ile arasındaki akrabalık ve Peygamber dönemindeki arkadaşlık düşünüldüğünde, bu çatışmanın ne kadar üzüntü verici olduğu anlaşılır. Ehl-i Sünnet bu konuda taraflardan birini kötülemez; onların niyetlerinin ıslah olduğunu ve hata etseler de faziletlerinin devam ettiğini söyler. Zübeyr’in vefatından sonra Hz. Ali’nin gözyaşı döktüğü rivayet edilir. Bu olay, siyasî ihtilafların insanî ve imanî bağları yok etmediğini gösterir. Sahabeyle ilgili genel yaklaşım için sahabe kime denir yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zübeyr b. Avvâm Peygamber’in neyi olur?

Halasının oğludur; ayrıca Hz. Ebû Bekir’in damadıdır.

“Havârî” ne demektir?

Yardımcı ve yakın dost anlamına gelir; Peygamber Zübeyr’i bu şekilde övmüştür.

Borcu nasıl ödendi?

Oğlu Abdullah, malları satarak borcu ödedi; borcun çoğu emanetlerden doğmuştu.

Nasıl şehit oldu?

Cemel Vakası’ndan dönerken Vâdî’s-Sibâ’da İbn Cermûz tarafından şehit edildi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 9 Haziran 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Cihâd 40; Humus 1; Menâkıb; Müslim, Fezâilü’s-sahâbe 48; İbn Sa‘d, et-Tabakâtü’l-kübrâ; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zübeyr b. Avvâm" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →