Lokman Hakîm ve Öğütleri

Lokman Kimdir?

Lokman, Kur’an-ı Kerim’de adı geçen ve otuz birinci sureye adını veren, hikmet sahibi bir kuldur. Kur’an onu şöyle tanıtır: “Andolsun biz Lokman’a, ‘Allah’a şükret’ diye hikmet verdik. Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse bilsin ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye layıktır.” (Lokmân Suresi, 31/12). Bu ayet, hikmetin özünün şükür olduğunu gösterir.

Lokman’ın kimliği hakkında Kur’an’da bilgi yoktur. Tarih ve tefsir kaynaklarında onun Habeşistanlı veya Nûbeli siyahi bir köle olduğu, marangozluk, terzilik veya çobanlık yaptığı, Hz. Dâvûd döneminde yaşadığı nakledilir. Arap şiirinde anılan ve uzun ömrüyle bilinen Âd kavminden Lokman ile karıştırılmaması gerekir. Bu bilgilerin hiçbiri kesin değildir.

Peygamber mi, Veli mi?

İslam âlimlerinin büyük çoğunluğu Lokman’ın peygamber değil, Allah’ın kendisine hikmet verdiği salih bir kul ve veli olduğu görüşündedir. İkrime gibi az sayıda âlim ise onu peygamber kabul etmiştir. Kur’an’da onun için “nebî” veya “resûl” ifadesi kullanılmaz; yalnızca hikmet verildiği bildirilir. Bu nedenle “Kur’an’da adı geçen 25 peygamber” listelerinde yer almaz. Onun “Lokman Hekim” diye anılması, halk arasında hikmeti tıp bilgisi olarak anlamaktan kaynaklanır. Ölümsüzlük iksirini bulduğu ve formülün kaybolduğu gibi hikâyeler halk efsanesidir; dinî bir dayanağı yoktur.

Oğluna Öğütleri

Lokmân Suresi’nde Lokman’ın oğluna verdiği öğütler, bir babanın evladına bırakabileceği en güzel miras olarak nakledilir (Lokmân Suresi, 31/13-19):

1. Şirk Koşma

“Yavrucuğum! Allah’a ortak koşma. Çünkü şirk elbette büyük bir zulümdür.” (31/13). Öğütlerin tevhidle başlaması, bütün iyiliklerin temelinin Allah’ı birlemek olduğunu gösterir. Şirk, hakkı hak sahibinden alıp başkasına vermek olduğu için en büyük zulüm olarak nitelendirilmiştir.

2. Anne Babaya İyilik

Lokman’ın öğütleri arasına Allah’ın bir uyarısı yerleştirilmiştir: Annenin zorluk üstüne zorlukla çocuğunu taşıdığı hatırlatılır ve “Bana ve anne babana şükret” buyrulur. Ancak anne baba şirk koşmaya zorlarsa onlara itaat edilmez, fakat dünyada onlarla iyi geçinilir (31/14-15).

3. Allah’ın İlmi Her Şeyi Kuşatır

“Yavrucuğum! Yaptığın iş bir hardal tanesi ağırlığında olsa ve bir kayanın içinde, göklerde veya yerin içinde bulunsa bile Allah onu getirir.” (31/16). Bu öğüt, insanda her an Allah’ın görüp bildiği şuurunu, yani murakabeyi yerleştirir.

4. Namaz, İyiliği Emretmek ve Sabır

“Yavrucuğum! Namazı kıl, iyiliği emret, kötülükten alıkoy, başına gelene sabret. Şüphesiz bunlar azmedilmesi gereken işlerdendir.” (31/17). Kişisel ibadetle toplumsal sorumluluk burada bir araya getirilmiştir.

5. Kibirlenme

“Kibirlenerek insanlardan yüz çevirme, yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü Allah kendini beğenip övünenleri sevmez.” (31/18).

6. Yürüyüşte ve Seste Ölçülülük

“Yürüyüşünde ölçülü ol, sesini alçalt. Seslerin en çirkini eşek sesidir.” (31/19). Bu öğüt, dış davranışların da iç dünyanın aynası olduğunu, tevazu ve nezaketin yürüyüşe ve konuşmaya yansıması gerektiğini öğretir.

Öğütlerin Özelliği

Lokman’ın öğütleri “Yavrucuğum” (yâ büneyye) şefkat ifadesiyle başlar. Bu hitap, eğitimde sevgi ve merhametin önemine işaret eder. Öğütler inançtan ibadete, aile ilişkilerinden toplumsal ahlaka ve günlük davranışlara kadar hayatın bütün alanlarını kapsar. Âlimler bu ayetleri, İslam terbiye anlayışının Kur’an’daki özlü bir programı olarak görmüştür.

Hadislerde Lokman

Hz. Peygamber, “İman edip imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti (En’âm Suresi, 6/82) inince ashabın endişelendiğini, kendisinin de buradaki zulmün şirk olduğunu Lokman’ın oğluna söylediği “Şirk büyük bir zulümdür” sözüyle açıkladığını bildirmiştir (Buhârî; Müslim).

Lokman’ın öğütlerinin Kur’an’da yer alması, hikmetin peygamberlere özgü olmadığını, Allah’ın dilediği salih kullarına da verildiğini gösterir. Kur’an, “Kime hikmet verilmişse ona çok hayır verilmiştir” buyurur (Bakara Suresi, 2/269).

Lokman’ın öğütleri bugün de aile içi eğitimde rehber olarak kullanılabilir. Bir anne veya babanın çocuğuyla sakin bir zamanda, şefkatli bir dille konuşup ona inancını, ibadetini ve ahlakını anlatması, bu Kur’anî modelin günümüzdeki uygulamasıdır. Öğütlerin emir ve yasakları gerekçeleriyle birlikte sunması da dikkat çekicidir: Şirkin neden zulüm olduğu, Allah’ın neden her şeyi bildiği açıklanır. Bu, çocuğa kuru emirler yerine anlayarak benimseyeceği değerler kazandırmanın yoludur.

Alınacak Dersler

• Hikmetin başı Allah’a şükür ve O’nu birlemektir.
• Çocuk eğitimi sevgi dolu bir üslupla ve inançla başlamalıdır.
• Allah’ın her şeyi bildiği şuuru, en güçlü ahlak bekçisidir.
• Kibir ve kaba davranış, hikmetle bağdaşmaz; tevazu yürüyüşe ve sese kadar yansımalıdır.
• Anne babaya iyilik, onlar farklı düşünse bile sürdürülmesi gereken bir görevdir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Lokmân Suresi (31/12-19); İbn Kesîr, Kısasü'l-Enbiyâ ve Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm, Lokmân Suresi; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Lokman" md.; Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, Lokmân Suresi 12-19 tefsiri

Bu içerik nasıl hazırlandı? →