Nasîrüddin Tûsî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Bilime Katkıları

Nasîrüddin Tûsî (1201-1274), Moğol istilası döneminde yaşamış Müslüman bilgin, astronom, matematikçi, filozof ve devlet adamıdır. Meragha Rasathanesi’ni kurması, Tûsî çifti, trigonometriyi bağımsız bir disiplin olarak işlemesi ve Ahlâk-ı Nâsırî gibi eserleriyle tanınır.

Tûs’tan Nişabur’a

Muhammed b. Muhammed b. Hasan et-Tûsî, 1201’de Tûs’ta doğdu. Babasının on iki imam Şiası’na mensup bir âlim olduğu belirtilir. Tûsî, Tûs’ta ve Nişabur’da fıkıh, hadis, mantık, matematik, astronomi ve felsefe eğitimi aldı. Nişabur’da dönemin tanınmış hocalarından ders gördüğü, matematik alanında Kemâleddin İbn Yûnus’un çevresiyle ilişkisi bulunduğu aktarılır; hocalarının adları ve sırası kaynaklarda değişir. Matematik ve astronomide ise sonraki bilimsel birikimi derinlemesine inceledi.

Moğol istilası başlamadan önce Horasan’ın siyasi durumu karışıktı. Tûsî, bu şartlarda İsmâilî yöneticilerin himayesine girdi ve Kuhistan’daki kalelerde bir süre kaldı. Bu dönemde Ahlâk-ı Nâsırî adlı Farsça ahlâk eserini yazdı. Bu dönemin niteliği ve Tûsî’nin İsmâilî çevre ile ilişkisi konusunda farklı yorumlar vardır; bazı kaynaklar onun bu çevrede istemeyerek bulunduğunu söylerken, bazıları görüşlerinin onlara yakın olduğunu ileri sürer.

Moğol istilası ve Hülâgû ile işbirliği

1256’da Hülâgû Han, Alamut’u teslim aldığında Tûsî Moğol hizmetine geçti. 1258’de Bağdat’ın düşmesi sırasında Hülâgû’nun yanında bulunan Tûsî, bazı kaynaklara göre Bağdat’taki kitapları ve bilginleri korumaya çalıştı. Onun Moğol yönetimiyle ilişkisi tartışmalıdır: Bir tarafta, ilmin ve ilim insanlarının korunması için Moğollarla işbirliği yaptığı, diğer tarafta bu işbirliğinin Abbâsî halifeliğinin sonuna katkısı bulunduğu yönünde eleştiriler vardır. Tarihçiler, Tûsî’nin gerçek rolünü kaynakların sınırlılığı nedeniyle kesin değerlendirmenin zor olduğunu belirtir.

Hülâgû, Tûsî’ye vakıflar üzerinde yetki verdi. Bu gelirleri ilmî faaliyetler için kullanabildi. Bu sayede Meragha’da rasathane kurulabildi. Moğol istilasının bilim hayatı üzerindeki etkileri için İslam bilimi neden duraksadı yazısı genel bir çerçeve sunar.

Meragha Rasathanesi

1259’da Azerbaycan’ın Meragha şehrinde rasathane inşasına başlandı. Tûsî, aralarında Muayyeduddin el-Urdî, Kutbüddin eş-Şîrâzî, Muhyiddin el-Mağribî gibi bilginlerin bulunduğu bir ekip topladı. Rasathane büyük bir kütüphaneye de sahipti. Burada yaklaşık on iki yıl boyunca gözlemler yapıldı ve sonuçları Zîc-i İlhânî adlı astronomik tablolarda toplandı (yaklaşık 1272). Rasathanede kullanılan aletler arasında büyük mural kadran, armiller küre ve azimut halkası bulunuyordu.

Meragha, aynı zamanda bir astronomi okulu olarak işlev gördü. Buradaki bilginler Batlamyus’un modellerini eleştirdi ve yeni matematiksel araçlar geliştirdi. Bu çalışmalar daha sonra Ali Kuşçu, Şâtır ve diğer bilginler tarafından sürdürüldü. Ayrıca bu geleneğin Kopernik’e benzer matematiksel araçlar kullanması, bilim tarihçilerinin önemli tartışma konularındandır. Bu çizgiyi sonraki aşamalarda Ali Kuşçu’nun buluşları yazısında görmek mümkündür.

Eserleri

Tûsî’nin eserleri matematik, astronomi, mantık, felsefe, kelâm, ahlâk ve tıp gibi birçok alanı kapsar. Astronomi alanında et-Tezkire fî ilmi’l-hey’e (Astronomi Üzerine Hatıra), Tahrîru’l-Mecistî (Almagest’in düzenlenmiş hali) ve Zîc-i İlhânî sayılabilir. Matematikte Şeklü’l-kıttâ (Tam Dörtgen Kitabı), trigonometriyi astronomiden bağımsız bir disiplin olarak ele alan eserdir. Ayrıca Öklid’in Elemanlar‘ı ve Arşimet’in eserleri üzerine düzenleme ve şerhler yazdı.

Felsefede İbn Sînâ’nın İşârât eserine şerh yazdı ve Fahreddin er-Râzî’nin eleştirilerine cevap verdi. Kelâm alanında Tecrîdü’l-i’tikād adlı eseri, sonraki yüzyıllarda birçok şerhle okunan temel bir metin oldu. Ahlâk alanında Farsça Ahlâk-ı Nâsırî, ahlâk, ev idaresi ve siyaset konularını Aristotelesçi ve İslami kaynaklarla işleyen önemli bir eserdir ve Osmanlı’da Kınalızâde’nin ahlâk eserine kaynaklık etti.

Matematik ve trigonometri

Tûsî, Şeklü’l-kıttâ eserinde düzlem ve küresel trigonometriyi astronomiden bağımsız, kendi başına bir bilim dalı olarak işledi. Eser, sinüs teoremini, küresel üçgenlerin çözümü için gereken bağıntıları ve tam dörtgen yöntemini sistemli bir şekilde sunar. Bu çalışma, trigonometrinin Avrupa’da Regiomontanus’un De triangulis omnimodis eserine gelen sürecin Doğu’daki öncüllerinden biridir; Regiomontanus’un Tûsî’den doğrudan etkilenip etkilenmediği tartışmalıdır.

Ayrıca Tûsî, Öklid’in paralel postülatı üzerinde çalıştı ve ispat girişiminde bulundu. Bu girişim, Ömer Hayyam’ın çalışmalarının bir devamıdır. Ayrıca sayıların köklerini hesaplamaya dair yöntemleri ve aritmetik üçgenle ilgili bilgileri incelediği belirtilir. Matematik konusundaki bu geleneğin önceki halkaları için Ömer Hayyam’ın hayatı yazısına bakılabilir.

Kütüphane ve eğitim faaliyeti

Meragha’daki kütüphanenin çok büyük bir koleksiyon barındırdığı, kaynaklarda yüz binlerce cilt gibi rakamlarla anlatılır; bu rakamlar abartılı olabilir ancak koleksiyonun Bağdat ve Suriye kütüphanelerinden toplanan kitaplarla zenginleştirildiği bilinir. Tûsî öğrencilere ders verir, bilimsel tartışmaları yönetirdi. Gözlemevi ve kütüphane, ilmin kurumsal olarak sürdürülebileceğine dair güçlü bir model sundu. Ancak Moğol yönetimindeki siyasi değişimler sonrasında bu kurum da uzun süre varlığını koruyamadı. Kurumların süreklilik sorunu için Uluğ Bey’in buluşları yazısı da okunabilir.

Son yılları

Tûsî, Meragha’daki çalışmaları yönettikten sonra Bağdat’a gitti ve orada 1274’te vefat etti. Kâzımiyye’deki bir türbeye gömüldü. Ölümünden sonra öğrencileri çalışmalarını sürdürdü ve Meragha’nın bilimsel mirası Tebriz ve Semerkant’a ulaştı. Bu çizgi için Uluğ Bey’in hayatı yazısı okunabilir.

Değerlendirme

Tûsî, hem bilimsel hem siyasi kimliği ile karmaşık bir şahsiyettir. Katkılarının ayrıntısı için Nasîrüddin Tûsî’nin buluşları ve bugüne etkisi yazısına bakılabilir. Ona zemin hazırlayan bilginlerden İbnü’l-Heysem için İbnü’l-Heysem’in hayatı yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Tûsî nerede doğdu?

1201’de Horasan’ın Tûs şehrinde doğdu. Adı bu nispetten gelir. 1274’te Bağdat’ta vefat etti.

Meragha Rasathanesi ne zaman kuruldu?

Hülâgû Han’ın desteğiyle 1259 civarında kurulmaya başlandı. Tûsî, rasathanenin kurucusu ve yöneticisiydi. Burada yapılan gözlemler Zîc-i İlhânî’de toplandı.

Tûsî’nin Alamut’taki rolü nedir?

Moğol istilasından önce İsmâilî Alamut çevresinde bir süre bulunduğu, bazı eserlerini orada yazdığı bilinir. Bu dönemin niteliği ve kendi mezhebi tartışmalıdır. Daha sonra Hülâgû ile birlikte hareket etti.

Tûsî çifti nedir?

Tûsî’nin geliştirdiği, iki dairenin hareketiyle doğrusal hareket üretilen bir geometrik düzenektir. Batlamyus’un ekuant kavramını kullanmadan gezegen hareketlerini açıklamak için kullanıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 1 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nasîrüddin Tûsî" maddesi; Tûsî, Tezkire fî ilmi'l-hey'e; Tûsî, Ahlâk-ı Nâsırî; F. Jamil Ragep, Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī's Memoir on Astronomy, 1993

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →