Nasîrüddin Tûsî’nin Buluşları ve Bugüne Etkisi: Bilmeniz Gerekenler

Tûsî’nin başlıca katkıları, Batlamyus’un ekuant kavramını kaldıran Tûsî çifti, Meragha Rasathanesi’nde hazırlanan Zîc-i İlhânî, trigonometriyi bağımsız bir disiplin olarak sistemleştirmesi ve gezegen modellerine yönelik eleştirileridir. Bunların bir kısmı Kopernik’in matematiksel araçlarıyla benzerlik gösterir.

Batlamyus modelindeki sorun

Batlamyus’un gezegen modelleri üç araç kullanır: Eksantrik (merkezden kaymış daire), episikl (küçük çember) ve ekuant (düzgün açısal hızın ölçüldüğü merkez dışı nokta). Ekuant, gezegenin gerçek dairenin merkezinden bakıldığında düzgün hareket etmediği anlamına geldiği için, Aristotelesçi “gök cisimleri düzgün dairesel hareket yapar” ilkesine aykırı kabul edildi. İbnü’l-Heysem bu sorunu Şükûk eserinde dile getirmişti. Meragha ekolü bu sorunu matematiksel olarak çözmeye çalıştı. İbnü’l-Heysem’in eleştirisi için İbnü’l-Heysem’in buluşları yazısı okunabilir.

Tûsî çifti

Tûsî’nin Tezkire’de sunduğu çözüm, “Tûsî çifti” olarak bilinir. Bu düzenekte bir küçük çember, yarıçapı kendisinin iki katı olan büyük çemberin içinde ve ona teğet olarak, büyük çemberin dönüşünün ters yönünde ve iki katı hızla döner. Bu bileşik hareket sonucunda küçük çemberin üzerindeki bir nokta, büyük çemberin çapı boyunca doğrusal ileri-geri hareket eder. Böylece sadece düzgün dairesel hareketlerle doğrusal bir salınım elde edilir. Tûsî bu aracı Merkür dışındaki gezegenlerin enlem hareketlerini ve belirli düzensizlikleri açıklamak için kullandı.

Bu araç, Batlamyus’un ekuantını gerektirmeyen modeller kurmayı mümkün kıldı. Urdî, Şîrâzî ve İbnü’ş-Şâtır gibi sonraki astronomlar bu aracı farklı gezegenlere uyguladı. Şâtır’ın 14. yüzyıldaki modelleri, bu geleneğin zirvesidir. Bu zincirin sonraki halkası için Ali Kuşçu’nun hayatı yazısı okunabilir.

Kopernik benzerliği tartışması

20. yüzyılın ortalarında E. S. Kennedy ve çalışma arkadaşları, Kopernik’in Commentariolus ve De Revolutionibus eserlerindeki bazı matematiksel düzeneklerin Tûsî çifti ve Şâtır modelleriyle aynı olduğunu fark etti. Bu keşif, Kopernik’in Doğu astronomisinden bir şekilde yararlanıp yararlanmadığı sorusunu gündeme getirdi. Bazı bilim tarihçileri (örneğin George Saliba, Jamil Ragep) bu aktarım ihtimalini güçlü bulurken, başkaları bağımsız bir keşfin mümkün olduğunu belirtir. Aktarımın yolu olarak Bizans astronomi metinleri, özellikle Gregory Chioniades’in Tebriz’den getirdiği bilgiler ve İtalya’daki Yunan bilginler önerilir.

Kesin bir sonuca varılamamıştır; kanıtlar dolaylıdır. Ancak şu açıktır: Kopernik’in devrimci yönü, matematiksel araçlardan çok Güneş merkezli düzeni önermesindedir. Tûsî ve Meragha ekolü ise yer merkezli kalmıştır. Dolayısıyla “Kopernik, Tûsî’yi kopya etti” ifadesi kanıtsız ve ihtiyatsızdır; “benzer matematiksel araçlar kullandı ve olası aktarım araştırılıyor” ifadesi daha doğrudur.

Zîc-i İlhânî

Meragha’da 1272 civarında tamamlanan Zîc-i İlhânî, gözlemlere dayalı yeni parametreler içerir: Güneş, ay ve gezegen hareketleri, yıldızlar, takvimler ve coğrafi koordinatlar. Tablolar Farsça yazılmış, ancak önsözü ve bazı bölümleri Arapçadır. Eser Doğu’da yüzyıllarca kullanıldı; Bizans’ta Gregory Chioniades tarafından Yunancaya çevrildi. Bu aktarım, Doğu astronomisinin Bizans üzerinden Avrupa’ya ulaşma yollarından biridir. Ayrıca Uluğ Bey’in Zîc-i Sultânî’si kısmen bu gelenekten beslendi. Ayrıntı için Uluğ Bey’in buluşları yazısına bakılabilir.

Bağımsız trigonometri

Şeklü’l-kıttâ, trigonometriyi astronomiden bağımsız bir bilim olarak sunan eserdir. Düzlem üçgenler için sinüs kanunu, küresel üçgenler için çeşitli bağıntılar ve tam dörtgen (Menelaus teoremi) yönteminin alternatifleri bu kitapta sistemli olarak anlatılır. Bu yapılanma, trigonometrinin matematik içinde ayrı bir bölüm olarak yerleşmesine katkı yaptı. Avrupa’da benzer bir sistemleştirme Regiomontanus’un 15. yüzyıldaki çalışmasıyla gerçekleşti. Tûsî’nin trigonometrisi, Battânî ve Bîrûnî’nin hesaplarına dayanır; bu çizgi için Battânî’nin buluşları yazısı okunabilir.

Felsefe, ahlâk ve kelâm

Ahlâk-ı Nâsırî, Aristoteles’in Nikomakhos’a Etik eserini, İbn Miskeveyh’in ahlâk anlayışını ve İslami kaynakları birleştirir. Eser, kişisel ahlâk, aile yönetimi ve devlet yönetimi bölümlerinden oluşur. Osmanlı’da Kınalızâde Ali’nin Ahlâk-ı Alâî eseri ve Devvânî’nin ahlâk kitabı bu geleneğin devamıdır. Kelâmda Tecrîdü’l-i’tikād, Şiî ve Sünnî çevrelerde şerh edilen kısa bir kelâm metnidir. Ali Kuşçu’nun Tecrîd şerhi bunun bir örneğidir. Felsefe ve mantık için mantık ilminin yeri yazısı okunabilir.

Gözlem aletleri ve yöntem

Meragha’da kullanılan aletlerin tasarımı, Tûsî’nin Zîc önsözü ve Muayyeduddin el-Urdî’nin aletler risalesinde anlatılır. Büyük mural kadran, armiller küre, azimut halkası ve yeni bir “dönel çember” düzeneği vardı. Ölçümler birden çok gözlemci tarafından tekrarlanır, sonuçlar karşılaştırılırdı. Alet çizimleri ve ölçek bölümleri ayrıntılı olarak kaydedilirdi. Bu uygulamalar, gözlemsel astronominin kurumsal yöntemini gösterir. Benzer bir kurumsal gözlem geleneğinin Osmanlı’daki yansıması için Takiyüddin’in buluşları yazısı okunabilir.

Öğrenciler ve devamlılık

Tûsî’nin çevresinde yetişen Kutbüddin eş-Şîrâzî, Meragha geleneğini sürdürdü ve gökbilim kitaplarını yazdı. Şîrâzî’nin Nihâyetü’l-idrâk ve et-Tuhfetü’s-şâhiyye adlı eserleri Tûsî çizgisinin aktarıcısıdır. Bu kuşaklar arası aktarım, Meragha’nın bilimsel etkisinin kurumsal ömründen daha uzun sürmesini sağladı.

Eleştirel değerlendirme

Tûsî’nin etkisini abartmamak da küçümsememek gerekir. Bir yandan Meragha ekolünün matematiksel yenilikleri, gözlemevi kurumunun örnek bir modeli olarak bilim tarihinde yerini aldı. Diğer yandan Tûsî’nin Moğol hizmetine girmesi, siyasi bağlamı nedeniyle tartışmalıdır ve bilim insanı ile devlet ilişkisi hakkında genel bir ders sunar. Hayatı için Nasîrüddin Tûsî’nin hayatı yazısı okunabilir. Aynı çağın hekimi İbnü’n-Nefîs için İbnü’n-Nefîs’in buluşları yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Tûsî çifti nedir?

İç içe iki dairenin, birinin çapı diğerinin yarıçapının iki katı olacak şekilde dönmesiyle bir noktanın doğrusal hareket yaptığı geometrik düzenektir. Batlamyus modelindeki ekuantı ortadan kaldırmak için kullanıldı.

Kopernik Tûsî’den etkilendi mi?

Kopernik’in De Revolutionibus’unda kullandığı bazı matematiksel düzenekler Tûsî çifti ile aynıdır. Bu benzerlik nedeniyle bir aktarım olabileceği düşünülür; ancak aracı kaynaklar ve doğrudan etki kesin olarak belgelenmemiştir.

Zîc-i İlhânî ne anlama gelir?

Meragha’da yaklaşık 1272’de tamamlanan Farsça astronomik tablolar derlemesidir. İlhanlı hükümdarlara nispetle bu adı aldı. Uzun süre Doğu’da ve Bizans’ta kullanıldı.

Tûsî trigonometriye ne kattı?

Trigonometriyi astronomiden ayırıp bağımsız bir matematik dalı olarak sistemleştirdi. Düzlem ve küresel trigonometride sinüs teoremi gibi sonuçları derli toplu sundu.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 14 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nasîrüddin Tûsî" maddesi; Tûsî, Tezkire fî ilmi'l-hey'e; F. Jamil Ragep, Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī's Memoir on Astronomy, 1993; George Saliba, Islamic Science and the Making of the European Renaissance, 2007

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →