Uluğ Bey’in Buluşları ve Bugüne Etkisi: Bilmeniz Gerekenler

Uluğ Bey’in buluşları arasında 1018 yıldızlık gözleme dayalı Zîc-i Sultânî kataloğu, yüksek doğruluklu yıl uzunluğu ve ekliptik eğikliği ölçümleri, yeni trigonometrik tablolar ve Fahrî sekstant gibi büyük gözlem aletleri sayılır. Bu çalışmalar 15. yüzyıl astronomisinin zirve noktalarındandır.

Gözleme dayalı yıldız kataloğu

Zîc-i Sultânî’nin yıldız kataloğu, Batlamyus’tan sonra yeni gözlemlerle hazırlanan en önemli kataloglardan biridir. 1018 yıldızın konumu, ekliptik boylam ve enlem değerleriyle verilir. Yıldızların çoğunun yeniden gözlenmesi, Semerkant ekibinin Batlamyus kataloğunu salt kopyalamak yerine kendi ölçümlerini yaptığını gösterir. Katalog Abdurrahman es-Sûfî’nin eski çalışmaları ile Batlamyus’un verilerini de dikkate alır. Yıldız konumlarının doğruluğu, kullanılan büyük aletler sayesinde yüksekti; konum hatalarının bir derece mertebesinde olmadığı, çok daha küçük olduğu belirtilir.

Bu katalog, teleskoptan önceki dönemde çıplak gözle ve gözlem aletleriyle elde edilen en gelişmiş verilerden biridir. Tycho Brahe’nin (16. yüzyıl) kataloğuna kadar bu alanın en önemli çalışmaları arasında anılır. Katalog, Avrupa’da Greaves ve Hyde’in yayınları sayesinde astronomi tarihçilerinin ilgisini çekti.

Yıl uzunluğu ve ekliptik eğikliği

Zîc’te tropik yılın uzunluğu yaklaşık 365 gün 5 saat 49 dakika 15 saniye olarak verilir. Modern değer 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye civarındadır; yani fark yarım dakika mertebesindedir. Bu hassasiyet, uzun yıllara yayılan gözlemlerle ve büyük aletlerle sağlanmış bir sonuçtur. Aynı eserde ekliptiğin eğikliği 23 derece 30 dakika civarında hesaplanmıştır; modern değer o dönemde yaklaşık 23 derece 31 dakikaya yakındır. Bu değerlerin ayrıntıları kaynaklarda küçük farklarla aktarılabilir, fakat genel doğruluk yüksektir.

Bu veriler, takvim hesapları ve namaz vakitleri için de önem taşır. Güneşin hareketini doğru bilmek, Müslümanların ibadet takvimini düzenlemelerine yardım etti. Böylece bilimsel gözlem ile dinî ihtiyaçlar arasındaki bağ bir kez daha görünür olur. Kıble ve vakit hesapları konusundaki daha geniş bağlam için kartografya ve kıble haritaları yazısına bakılabilir.

Fahrî sekstant ve gözlem aletleri

Rasathanenin ana aleti olan Fahrî sekstant, dairenin altıda biri (60 derece) yay biçiminde yapılmış, yarıçapı yaklaşık 40 metre olan bir aletti. Alet bir hendeğin içine gömülmüş; üzerinde, derece ve dakika bölüntüleri bulunan taş ya da mermer bir yay yer alıyordu. Güneşin ışığı üst kısımdaki bir delikten geçer, yayın üstündeki ölçeğe düşer ve güneşin meridyen yüksekliği büyük hassasiyetle okunurdu. Büyük bir ölçek, derecenin daha küçük bölümlerinin okunmasına olanak tanır. Alet, kalıntılarıyla 1908’de bulundu.

Rasathanede ayrıca armiller küre, kadran, usturlap gibi daha küçük aletler de kullanıldı. Gözlem aletlerinin tasarımı ve kalibrasyonu, Kâşî ve Kadızâde’nin matematik ve mühendislik bilgisini gerektiriyordu. Bu çalışmalar, mekanik bilgi geleneğiyle de ilişkilidir. Gözlemevleri geleneğinin devamı olarak Osmanlı’daki girişimler için Takiyüddin’in buluşları yazısına bakılabilir.

Trigonometrik tablolar

Zîc, sinüs tablosunu birer derece aralıkla ve yüksek bir basamak hassasiyetiyle verir. Birer dakika aralıklı sinüs tabloları ve bir derecenin sinüsünün hesabı, Kâşî’nin yöntemleriyle ilişkilidir. Bu tablolar, astronomik hesapların doğruluğunu artırdı. Trigonometri hesapları, Bîrûnî ve Battânî gibi önceki bilginlerin geliştirdiği yöntemlere dayanıyordu. Bu geleneğin önceki halkaları için Bîrûnî’nin buluşları ve Battânî’nin hayatı yazıları okunabilir.

Avrupa ve Osmanlı’ya aktarım

Zîc’in Avrupa’ya aktarımı 17. yüzyılda gerçekleşti. John Greaves, 1648 civarında Zîc’in coğrafi tablolarını ve yıldız katalogunu Latinceye çevirerek yayımladı. Thomas Hyde 1665’te yıldız katalogunun bir neşrini hazırladı. Bu yayınlar, Greenwich’teki astronomlar ve Avrupa’daki diğer bilim insanları tarafından kullanıldı. Katalogun Avrupa astronomisinin gelişimine etkisi doğrudan olmamakla birlikte, yıldız konumlarının tarihsel karşılaştırması açısından değerli bir kaynak sundu.

Osmanlı’ya ise Ali Kuşçu aracılığıyla ulaştı. Ali Kuşçu, Semerkant’ın bilim birikimini İstanbul’a taşıdı ve Fatih döneminde astronomi çalışmalarının canlanmasına katkı yaptı. Ali Kuşçu’nun hayatı yazısı bu aktarımı daha ayrıntılı anlatır.

Gözlem yönteminin özellikleri

Semerkant ekibinin yöntemi, çok sayıda gözlem yapıp ortalama değerler almak ve alet hatalarını düzeltmek üzerine kuruluydu. Büyük bir alet, küçük açısal hataların oranını düşürür; ancak büyük aletin kendi yapısal sorunları da vardır: Yayın biçiminin bozulması, zeminin oturması ve ışık kırınımı gibi. Gözlemciler bu sorunlara karşı hesaplamalı düzeltmeler yaptı. Güneş ve yıldız gözlemleri için delik (gnomon) kullanılması, ışık noktasının büyüklüğünden doğan hatayı hesaba katmayı gerektirir. Bu ayrıntılar, bilimsel hassasiyetin yalnızca alet büyüklüğünden değil, kullanım yöntemi ve düzeltme hesaplarından da kaynaklandığını gösterir.

Kataloğun kullanımı ve sonraki yorumlar

Zîc-i Sultânî’nin yıldız konumları, 17. yüzyılda Avrupalı astronomların eski yıldız kayıtlarını denetlemesi için kullanıldı. Yıldızların yavaş hareketlerini (özhareket) ve presesyonu araştıran bilim insanları, uzun zaman aralıklı katalogları karşılaştırmak zorundaydı; Uluğ Bey’in kataloğu bu bakımdan Batlamyus ve Tycho arasında kalan değerli bir halka oldu. Ayrıca şehirlerin enlem-boylam koordinatları bölümü, İslam dünyasının coğrafi bilgisini 15. yüzyıl düzeyinde göstermesi bakımından kullanışlıdır.

Eleştirel değerlendirme

Uluğ Bey’i bilimsel katkıların tek sahibi olarak sunmak doğru değildir; çalışmalar bir ekip ürünüdür ve katkıların oranı kesin ayrılamaz. Ayrıca Zîc’in birçok değeri önceki tabloların düzeltmesidir. Yine de Semerkant ekibinin sistemli gözlem yapması, aletlerin büyüklüğü ve katalogun kapsamı bakımından önemli bir ilerleme sağladığı kabul edilir. Uluğ Bey’in hayatı için Uluğ Bey’in hayatı yazısına, onunla ilişkili Osmanlı astronomu Takiyüddin için ise Takiyüddin’in hayatı yazısına bakılabilir. Ayrıca sonraki dönem mekanik geleneği için Cezerî’nin hayatı da okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zîc-i Sultânî kaç yıldız içerir?

Yıldız kataloğunda 1018 yıldızın konumu verilir. Katalog, Batlamyus’un Almagest kataloğundan sonra gözlem yapılarak hazırlanan önemli kataloglardan biridir.

Uluğ Bey yıl uzunluğunu ne kadar hesapladı?

Zîc’te tropik yılın uzunluğu 365 gün 5 saat 49 dakika 15 saniye civarında verilir. Modern değerle çok küçük bir fark vardır; bu durum ölçüm doğruluğunun yüksek olduğunu gösterir.

Fahrî sekstant nedir?

Uluğ Bey’in rasathanesinde bulunan, yarıçapı kırk metre civarında olduğu belirtilen büyük bir yay şeklindeki gözlem aletidir. Yeraltına yerleştirilen kısmı, gökcisimlerinin meridyen geçişlerini ölçmek için kullanılırdı.

Zîc Avrupa’da biliniyor muydu?

Evet. 17. yüzyılda Oxford’da John Greaves yıldız katalogunu Latince yayımladı. Daha sonra Thomas Hyde tarafından da yayımlandı. Bu yayınlar astronomi tarihçileri tarafından kullanıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 29 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Uluğ Bey" ve "Zîc" maddeleri; Uluğ Bey, Zîc-i Cedîd-i Sultânî; E. S. Kennedy, "A Survey of Islamic Astronomical Tables", 1956; John Greaves, Binae tabulae geographicae, 1650

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →