Matrakçı Nasuh’un Buluşları ve Bugüne Etkisi: Bilmeniz Gerekenler

Matrakçı Nasuh’un öne çıkan katkıları, Irakeyn Seferi güzergâhındaki şehirleri ve konak yerlerini resimlediği menzil eseri, hesap ve silah eğitimine dair kitapları ve resimli tarih yazıcılığıdır. Eserleri, Osmanlı görsel kültürünün ve coğrafya bilgisinin değerli belgeleridir.

Menzil resimleri: Yazı ile resmin birleşimi

Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn, Kanuni’nin 1534-1536 arasındaki Irakeyn Seferi’nin güzergâhını anlatan resimli bir eserdir. Seferin yolu İstanbul’dan başlayarak Anadolu’yu, Azerbaycan’ı (Tebriz), İran’ı (Sultaniye, Hemedan) ve Irak’ı (Bağdat) kapsar. Eserde her konaklama yeri için bir sayfa ayrılmıştır; sayfanın üstünde yer adı ve kısa açıklama, altında ise yerleşimin resmi bulunur. Resimlerde şehir surları, camiler, türbeler, çarşılar, köprüler ve çevredeki dağ ve nehirler görülür. Resimler hem ayrıntılı hem de dönemin minyatür üslubuna uygun, düz bir perspektifte çizilmiştir.

Eserin işlevi birden fazladır: Seferin hatırasını sultana sunmak, seferdeki güzergâhı kaydetmek ve sonraki seferlerde kılavuz olarak kullanmak. Kısa notlar mesafeleri ve konaklama sürelerini verir. Bu yönüyle eser, bir harita ve itinerarium (yol tarifi) özelliği taşır. Haritacılık geleneğinin diğer örnekleri için Kitâb-ı Bahriye ve Osmanlı haritacılığı yazısı okunabilir.

Şehir görünümleri ve tarihî değer

Matrakçı’nın İstanbul, Tebriz, Sultaniye, Bağdat, Kazvin ve diğer şehir tasvirleri, bu şehirlerin 16. yüzyıldaki görünümünü gösteren ender görsel belgelerdir. İstanbul tasvirinde Sarayburnu, Ayasofya, Süleymaniye’nin inşaat öncesi hâli, Galata ve Boğaz gibi öğeler yer alır. Bağdat resmi Abbâsî dönemi sonrası şehir yapısını gösterir. Şehir tarihçileri ve mimarlık tarihçileri bu çizimleri, yapıların yerlerini ve biçimlerini belirlemek için kullanır. Resimlerdeki ayrıntıların doğruluğu, ressamın gözlem gücüyle bağlantılıdır; ancak stilize edilmiş öğeler de vardır.

Bu görsel anlatım, İdrîsî’nin dünya haritası gibi daha soyut coğrafya çalışmalarından farklıdır; şehirler tek tek ve tanınabilir yapılarıyla çizilir. Coğrafya geleneğinin soyut tarafını anlamak için İdrîsî’nin dünya haritası yazısı okunabilir.

Matematik: Hesap ve geometri

Umdetü’l-hisâb, Osmanlı’da hesap ilmini kâtipler ve mühendisler için derleyen bir ders kitabıdır. Özgün kuramlar içermez, ancak Kâşî ve Ali Kuşçu geleneğindeki pratik hesap yöntemlerini sunar. Eserde ondalık kesirlerin mi altmışlık kesirlerin mi kullanıldığı gibi ayrıntılar nüshalara göre değişebilir. Hesap geleneğinin kökleri için Cemşîd el-Kâşî’nin buluşları ve Harezmî’nin buluşları yazıları okunabilir. Nasuh’un geometri bilgisi, resimlerindeki perspektif ve plan çizimlerinde de görülür, ancak bu konudaki araştırmalar sınırlıdır.

Silah eğitimi: Tuhfetü’l-guzât

Tuhfetü’l-guzât, Osmanlı askerî eğitiminde matrak oyununun ve silah kullanma tekniklerinin anlatıldığı bir eserdir. Eserde kılıç, kalkan, gürz ve topuz gibi silahların kullanımı, atış ve vuruş tekniklerinin sınıflandırması bulunur. Matrak, gerçek silahlarla yapılan talimin tehlikesini azaltan bir araçtı. Eser, beden eğitimi, savaş sanatı ve gazilik kültürünün belgesi olarak kabul edilir. Bu konu bilimsel bir buluş sayılmaz; ancak askerî eğitim sisteminin yazıya dökülmesi bakımından önemlidir.

Tarih ve resimli kitap geleneği

Matrakçı’nın tarih kitapları, 16. yüzyıl Osmanlı resimli tarih yazıcılığının parçasıdır. Bu gelenek, Kanuni döneminde şehnameci unvanıyla çalışan sanatçı ve yazarların desteklenmesiyle büyüdü. Resimli tarihlerde sultanın seferleri, şenlikler ve saray hayatı betimlenir. Nasuh’un çizim üslubu, sonraki dönem nakkaşlarını etkilemiş olabilir. Tarih yazıcılığının yöntemsel gelişimi için tarih yazıcılığı ve İbn Haldûn’un Mukaddime’si yazısı karşılaştırma sunar.

Sınırlar ve tartışmalar

Matrakçı Nasuh’un katkısını değerlendirirken birkaç noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, menzil resimlerinin ölçekli haritalar olmadığı, mesafe ve konum bilgisini sınırlı verdiğidir. İkincisi, eserlerin bir kısmında gerçeklik ile süsleme arasındaki sınırın belirsiz olduğudur. Üçüncüsü, Nasuh’un tüm eserlerinin tam listesi ve nüshaların güvenilirliği konusunda hâlâ araştırma yapılmasıdır. Ayrıca Nasuh’u “Osmanlı Leonardo’su” gibi benzetmelerle anmak, popüler bir yaklaşım olup tarihsel olarak iki farklı bağlamı karıştırabilir. Bu tür benzetmeler yerine, Nasuh’u kendi çağı ve kültürü içinde değerlendirmek daha isabetlidir.

Görsel anlatımın yöntemi

Matrakçı’nın çizimlerinde şehirler genellikle tek bir bakış açısından değil, birleştirilmiş görüntülerle verilir: Surlar kuşbakışı, binalar cepheden çizilir. Bu yöntem, bir yerleşimin tanınmasını kolaylaştıran önemli yapıları öne çıkarır. Çizimlerde renkler belirli yapılar için tutarlı kullanılır; kubbeler, minareler ve kule biçimleri ayırt edilebilir. Bu görsel dil, Osmanlı ve Safevî minyatür geleneklerinin etkileşimini yansıtır. Ayrıca çizimlerin, Kanuni’nin yeni fethettiği Irak topraklarını tanıtma ve gösterme amacı taşıdığı düşünülür.

Koruma ve yayın

Matrakçı’nın menzil eseri, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde korunan nüshasıyla bilinir. Eserin yayını ve tıpkıbasımı, görsel kültür araştırmacılarının çalışmasını kolaylaştırdı. Kitabın restorasyonu ve dijital kopyalarının hazırlanması, kırılgan el yazmalarını koruma çabasının parçasıdır.

Bugünkü anılışı

Matrakçı Nasuh’un eserleri Topkapı Sarayı, İstanbul Üniversitesi ve çeşitli kütüphanelerde saklanır. Menzil resimlerinin tıpkıbasımları ve sergileri düzenlendi. İstanbul tasviri, İstanbul tarihi sergilerinde ve kitaplarında sık kullanılır. Ayrıca Türkiye’de mizah, spor ve eğitim alanında Matrakçı adı çeşitli kurumlarda anılmaktadır. Matrak oyunu da geleneksel sporlar arasında yeniden canlandırılmak istenir.

Eleştirel değerlendirme

Matrakçı Nasuh’un katkısı, bilimsel buluştan çok, Osmanlı görsel kültürünün ve bilgi aktarımının zenginliği bakımından önemlidir. Hayatı için Matrakçı Nasuh’un hayatı yazısına bakılabilir. Aynı dönemin diğer rivayet konuları için Lagari Hasan Çelebi’nin hayatı yazısı, Osmanlı denizcilik ve harita geleneği için Pîrî Reis’in buluşları yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Menzil resimleri harita mı?

Tam olarak modern anlamda harita değildir. Güzergâh üzerindeki konaklama yerlerinin kuşbakışı ve cepheden karışık resimleridir; yolu ve yapıları göstermesi bakımından harita ile minyatür arasında bir türdür.

İstanbul tasviri neden önemlidir?

Matrakçı’nın İstanbul çizimi, 16. yüzyıl İstanbul’unun yapılarını, surlarını ve Boğaz’ı ayrıntılı gösterir. Şehir tarihi araştırmaları için değerli bir görsel kaynaktır.

Matematik katkısı var mı?

Umdetü’l-hisâb ve diğer hesap eserleri özgün kuram içermez; derleme ve öğretici niteliktedir. Katkısı hesap bilgisini Osmanlı kâtiplerine sunmasıdır.

Matrak oyunu bilimle ilgili mi?

Doğrudan değil. Matrak, askerî eğitim ve savaş sanatıdır. Ancak Nasuh’un Tuhfetü’l-guzât eseri Osmanlı askerî eğitimini ve beden kültürünü anlamak için kaynak sayılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 22 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Matrakçı Nasuh" maddesi; Matrakçı Nasuh, Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman Han; Matrakçı Nasuh, Umdetü'l-hisâb; Ekmeleddin İhsanoğlu (ed.), Osmanlı Bilim Tarihi Literatürü

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →