Matrakçı Nasuh Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Bilime Katkıları

Matrakçı Nasuh (yaklaşık 1480-1564), Bosna doğumlu, Enderun’da yetişmiş Osmanlı bilgini, matematikçi, silah ustası, tarihçi ve minyatür sanatçısıdır. Kanuni’nin Irakeyn Seferi’ni anlatan resimli eseri ve şehir tasvirleriyle tanınır.

Bosna’dan Enderun’a

Nasuh b. Karagöz el-Bosnevî, Bosna’da (Visoko çevresi) doğduğu kabul edilen bir devşirme çocuktu. Osmanlı devşirme sisteminde Balkanlar’dan seçilen çocuklar İstanbul’a getirilir, Müslüman olarak yetiştirilir ve saray ya da askerî görevler için eğitilirdi. Nasuh da bu yolla Enderun’a alındı. Enderun, Topkapı Sarayı’nın iç okuluydu; burada Kur’an, Arapça, matematik, güzel yazı, resim, müzik ve silah talimi gibi dersler okutulurdu. Nasuh’un sonradan çok yönlü biri olması, bu eğitim sistemiyle ilişkilidir.

Kendi kaynaklarına göre Nasuh, çocukluğundan itibaren silahşorluk, matematik ve resimle ilgiliydi. II. Bayezid dönemi (1481-1512) sarayında yetişti. Yavuz Sultan Selim ve Kanuni dönemlerinde de sarayda kaldı. Hayatının ayrıntıları sınırlı olup çoğu bilgi kendi eserlerinden ve birkaç çağdaş kayıttan çıkarılır.

Matrak ustalığı

“Matrakçı” lakabı, ahşap sopalarla oynanan savaş oyunu matrak ustalığından gelir. Matrak, Osmanlı’da askerî eğitimin ve saray eğlencelerinin bir parçasıydı. Nasuh bu oyunda o kadar maharet gösterdi ki, ismi lakap olarak ona yapıştı. Bu konuda Tuhfetü’l-guzât (Gazilere Armağan) adlı bir eser yazdığı ve eserde matrak oyununun kurallarını, silah kullanma tekniklerini ve talim usullerini anlattığı belirtilir. Eser, Osmanlı askerî eğitim kültürü için kaynak sayılır.

Matematik: Umdetü’l-hisâb

Nasuh’un matematik alanındaki eseri Umdetü’l-hisâb (Hesabın Temeli), aritmetik ve geometri konularını ele alır. Eserin nüshaları arasında farklılıklar vardır. Kitapta dört işlem, kesirler, oran-orantı, alan ve hacim hesapları, miras bölüşümü ve ticaret problemleri gibi pratik konular işlenir. Bu konular, Osmanlı kâtiplerinin ve mühendislerinin ihtiyaçlarına cevap verir. Nasuh’un matematik eserleri, Ali Kuşçu’nun Muhammediyye’sinden başlayan hesap ve geometri ders kitabı geleneğinin devamıdır. Ali Kuşçu için Ali Kuşçu’nun hayatı yazısı okunabilir.

Ayrıca Nasuh’un geometrik çizim ve ölçme konularında bilgisi, harita ve plan çizimlerindeki başarısına da yansıdı. Bu birikim, Osmanlı’da matematik bilgisinin sanat ve savaş uygulamalarıyla birleştiği bir örnek olarak değerlendirilir.

Tarih yazıcılığı

Nasuh, Osmanlı tarihini anlatan eserler de yazdı. II. Bayezid dönemine ait tarih ve Osmanlı hanedanının ilk dönemlerini anlatan Tarih-i Sultan Bayezid ve benzeri çalışmaları vardır. Bu eserlerde bazen kendi gözlemlerini ekler. Resimli tarih yazma geleneği Osmanlı’da 16. yüzyılda yaygınlaştı; Matrakçı Nasuh bu geleneğin öncülerindendir. Eserleri, tarih yazıcılığı ile sanatın bir arada işlendiği örneklerdir. Tarih yazıcılığı geleneği hakkında tarih yazıcılığı ve İbn Haldûn’un Mukaddime’si yazısı okunabilir.

Irakeyn Seferi ve menzil resimleri

Nasuh, Kanuni Sultan Süleyman’ın Irakeyn Seferi’ne (1534-1536) katıldı. Sefer sırasında İstanbul’dan Tebriz ve Bağdat’a uzanan güzergâhı kaydetti ve her konaklama yerini resimledi. Bu seferin sonunda Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman Han adlı eserini hazırladı. Eserde şehirler, kaleler, camiler, türbeler, sarnıçlar ve konak yerleri kuşbakışı ve cepheden karışık bir üslupla çizilmiştir. Çizimlerde mimari yapılar, yol ve nehirler gösterilir; yazı ile resim birbirini tamamlar. Menzil resimleri, harita ve minyatür arasındaki bir türdür. Bu eserin ayrıntıları için Matrakçı Nasuh’un buluşları ve bugüne etkisi yazısı okunabilir.

Saray atölyesi ve sanat çevresi

16. yüzyıl Osmanlı sarayında nakkaşhane (resim atölyesi), hat ve tezhip işleriyle uğraşan sanatçıların çalıştığı bir kurumdu. Saray nakkaşları kitap resimleme, çini deseni hazırlama ve sultan portreleri gibi işleri yürütürdü. Matrakçı Nasuh’un bu atölyede resmi bir görevi olup olmadığı net değildir; ancak çizimlerinin üslubu saray nakkaşhanesinin ürünlerine benzer. Kendi resimlerini kendisi çizdiğini yazan ender bilginlerden biridir. Bu bilgi, yazar-ressam kimliğinin Osmanlı’da nadir bir birleşim olduğunu gösterir. Sanat ve matematik ilişkisi için İslam matematiğinde geometri ve süsleme desenleri yazısı okunabilir.

Kaynakların sınırları

Matrakçı Nasuh’un biyografisi sınırlı kaynaklara dayanır. Eserlerinin bir kısmının ona ait olup olmadığı tartışmalıdır; bazı eserlerde yazar kaydı farklı yazılmıştır. Nüshaların tarihleri ve yazım yerleri de kesin değildir. Ayrıca resimlerinin tamamının kendisince mi çizildiği, atölye ekibinin yardımı olup olmadığı belirsizdir. Bu belirsizlikler nedeniyle Nasuh’un hayatı ve eserleri anlatılırken kesin ifadelerden kaçınmak ve kaynakları belirtmek gerekir.

Son yılları

Nasuh, 1564’te İstanbul’da vefat etti. Mezarı Eyüp’te veya İstanbul’un bir semtinde olabilir; kesin yer kaynaklarda farklı geçer. Eserlerinin nüshaları İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi ve Topkapı Sarayı gibi yerlerde saklanır. Aynı çağın coğrafya ve harita ustası Pîrî Reis için Pîrî Reis’in hayatı yazısı okunabilir.

Çağdaşları ve ilişkili isimler

Nasuh’un çağdaşları arasında Pîrî Reis, Kemal Reis ve Sinan gibi sanatçı ve denizciler yer alır. Aynı dönemde Osmanlı haritacılığı ve görsel anlatım geleneği gelişti. Seydi Ali Reis ve Lokman gibi diğer yazar-ressamlar da saray için resimli tarih ve seferler yazdı. Bu ortamın bir parçası olarak Nasuh’un çalışmalarının ürettiği görsel dil, sonraki dönem minyatürlerinde de izlenir.

Değerlendirme

Matrakçı Nasuh, Osmanlı kültüründe silahşorluk, matematik, tarih ve resmi bir arada yürütmüş çok yönlü bir isimdir. Eserleri, 16. yüzyıl Osmanlı kültür hayatını ve görsel kültürünü anlamak için kaynak sunar. Haritacılık geleneği ile ilişkisi için Kitâb-ı Bahriye ve Osmanlı haritacılığı yazısına da bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Matrak oyunu nedir?

Ahşap sopalarla (matrak) yapılan, kılıç ve kalkan eğitiminin hafif bir biçimi olan Osmanlı savaş oyunudur. Matrakçı Nasuh bu alanda usta olduğu için lakabını aldı.

Nasuh nerede doğdu?

Bosna’nın Visoko yakınlarında doğduğu kabul edilir. Devşirme sistemiyle İstanbul’a getirildi ve Enderun’da eğitim gördü. Doğum tarihi yaklaşık 1480 olarak verilir.

Hangi eserleri yazdı?

Matematik alanında Umdetü’l-hisâb, savaş eğitimi alanında Tuhfetü’l-guzât, tarih alanında Osmanlı tarihine dair eserler ve Irakeyn Seferi’ni anlatan resimli Beyân-ı Menâzil başlıca eserleridir.

Menzil resimleri neden önemlidir?

Kanuni’nin Irakeyn Seferi (1534-1536) güzergâhındaki şehir ve konaklama yerlerini ayrıntılı çizimlerle gösterir. Osmanlı şehir görünümleri ve harita-minyatür ilişkisi için eşsiz bir kaynaktır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Matrakçı Nasuh" maddesi; Matrakçı Nasuh, Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman Han; Matrakçı Nasuh, Umdetü'l-hisâb; Ekmeleddin İhsanoğlu (ed.), Osmanlı Bilim Tarihi Literatürü

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →