Peygamberimizin Müezzinleri: Bilal, İbn Ümmü Mektûm ve Diğerleri

Peygamberimizin dört müezzini bilinir: Medine’de Bilal-i Habeşî ve İbn Ümmü Mektûm, Kubâ Mescidi’nde Sa’d el-Karaz, Mekke’de Ebû Mahzûre. Bilal ilk ve en meşhur müezzindir; İbn Ümmü Mektûm ise onunla birlikte ikinci müezzin olarak sabah ezanında görev yaptı.

Bilal-i Habeşî

Bilal b. Rebâh, Mekke’de Ümeyye b. Halef’in kölesiydi. İslam’ı ilk kabul edenlerdendir. Ümeyye’nin işkencesi altında “Ehad, ehad” (Allah bir, Allah bir) diyerek sabrı ile bilinir. Hz. Ebû Bekir onu satın alıp azat etti. Medine’de ezanın meşru olmasının ardından (Ezanın meşru oluşu) ilk müezzin oldu. Bedir’de Ümeyye’yi öldürenlerden biri olarak gazaya katıldı. Mekke fethinde Kâbe’nin damına çıkıp ezan okudu. Peygamberimizin hazinesine bakan ve harcamalarını yürüten kişi de olduğundan “Hazinedar Bilal” lakabıyla da anılır. Peygamberimizin vefatından sonra Medine’de ezan okuyamayacağını söyleyerek Şam’a gitti; yaklaşık hicri 20’de Dımaşk’ta vefat ettiği kabul edilir. Rüyada Peygamberimizi görüp Medine’ye gelmesi üzerine bir kez ezan okuduğu, şehir halkının duygulandığı anlatılır; bu rivayetin sıhhati hakkında hadisçiler ihtiyatlıdır.

İbn Ümmü Mektûm

Abdullah (veya Amr) b. Kays, Ümmü Mektûm’un oğludur; Peygamberimizin hanımı Hz. Hatice’nin akrabasıdır. Gözleri görmeyen bir sahabidir. Abese Suresi’nin ilk ayetleri onun Peygamberimizi rahatsız etmesi üzerine indi. Peygamberimiz sonradan onu her gördüğünde “Rabbimin beni uyardığı kişiye merhaba” derdi. Medine’de Bilal ile birlikte müezzinlik yaptı; sabah ezanını o okuyordu. Hadiste “Bilal geceleyin ezan okur; İbn Ümmü Mektûm ezan okuyuncaya kadar yiyin için” buyurulur (Buhârî, Ezân 11). Peygamberimiz seferlere çıkarken onu Medine’de vekil bıraktı (örneğin on üç kez). Kâdisiyye Savaşı’nda sancak taşıdığı ve şehit olduğu veya yaralanıp sonra vefat ettiği rivayet edilir.

Sa’d el-Karaz ve Ebû Mahzûre

Sa’d b. Âiz el-Karaz, Ensar’dandı ve Kubâ Mescidi’nin müezzini idi. Kubâ’daki ezanı okuma görevini üstlendi. Daha sonra Mescid-i Nebevî’de de görev yaptı; ayrıca Hz. Ebû Bekir döneminde Kubâ’dan Bilal yerine ezan okuması için Medine’ye çağrıldığı anlatılır. Ebû Mahzûre ise Mekkeli bir Cumahîdir. Huneyn dönüşü Müslümanların ezanını alay maksadıyla taklit etti; Peygamberimiz onu çağırıp ezanı okutarak güzel sesini beğendi ve Mekke müezzini tayin etti. Ebû Mahzûre ezan lafızlarının tertiblerini ve tercî uygulamasını öğrenen sahabidir (Ebû Dâvûd, Salât 28). Soyundan gelenler yıllarca Mekke’de müezzinlik görevini sürdürdü.

Müezzinlik Görevi ve Ezan Düzeni

Medine’de ezan günde beş vakit okunur, sabah vakti için iki ezan yapılırdı: biri imsak öncesi (teheccüd ve sahur), diğeri sabah vakti. Bilal’in ezanı uyuyanları uyandırmak ve gece namazı kılanları dinlendirmek içindi; İbn Ümmü Mektûm ise fecr doğduğunda okurdu. Cuma günü ikinci ezan Hz. Osman döneminde eklendi. Müezzinler mescidin yakınındaki yüksek bir evin damına çıkıp ezan okurdu (Ebû Dâvûd, Salât 28). Müezzinlik görevi, Peygamberimiz zamanında hem manevi şeref hem sorumluluk taşıyan bir hizmetti. “Müezzinlerin boyunları kıyamet günü en uzun olacaktır” hadisi (Müslim, Salât 14) onların faziletini gösterir.

Sosyal ve Tarihî Anlam

İlk müezzinlerin bir köle (Bilal), bir görme engelli (İbn Ümmü Mektûm) ve farklı kabilelerden kişiler olması İslam’ın sosyal eşitlik mesajını gösterir. Cahiliye toplumunda Bilal’in sosyal statüsü düşüktü; ezan okuma görevi onu saygın bir konuma taşıdı. Hz. Ömer, Bilal’den “Efendimiz Bilal” diye söz ederdi. Müezzinlik makamı sonraki dönemlerde camilerde müezzin kürsüsü, minare ve müezzin hizmetleri gelenekleriyle kurumsallaştı. Medine’de mescit hizmetlerinin düzenlenmesi için Mescid-i Nebevî’nin inşası yazısı okunabilir. Müezzinlerin dönemin sosyal yapısındaki yeri için Asr-ı Saadet nedir yazısına da bakılabilir.

Kubâ ile Bağlantı

Kubâ Mescidi’nin müezzini Sa’d el-Karaz ile bu mescit arasındaki ilişki, Peygamberimizin Kubâ ziyaretlerini de hatırlatır (Kubâ Mescidi). Peygamberimiz her cumartesi Kubâ’ya gidip namaz kılar, bu sırada müezzinle görüşürdü. Bu uygulama mescit hizmetlilerinin Peygamberimizle yakın ilişkisini gösterir. Sa’d el-Karaz’ın daha sonra Kubâ ezanının yerine geçen müezzinlik kurumunun öncüsü olduğu söylenir.

Müezzinlerin Vefatı ve Mirasları

Bilal’in Şam’da vefatı sırasında eşinin “Ne büyük keder!” demesine karşılık “Ne büyük sevinç! Yarın sevdiklerime, Muhammed’e ve ashabına kavuşacağım” dediği anlatılır. Bu rivayet kıssalarda yaygındır ve duygusal bir anlatı olarak aktarılır. Bilal’in soyundan gelenler Şam’da yaşadı; Bilal’in adı ezan geleneğinin simgesi hâline geldi. Camilerde bugün de ilk müezzin olarak anılır, Türkiye’de müezzinlik mesleği Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde sürdürülür. Müezzinlerin eğitimi, ses ve makam bilgisi, ezan okuma kuralları ile birlikte öğretilir.

Müezzinlik Hizmetinin Ücreti ve Adabı

Müezzinlik ilk dönemde gönüllü bir hizmetti. Ebû Dâvûd ve Tirmizî’deki bir hadis, Peygamberimizin Osman b. Ebi’l-Âs’a “Müezzin edin ki ezanına ücret almasın” buyurduğunu bildirir (Ebû Dâvûd, Salât 36). Bu hadise dayanarak bazı fıkıhçılar ezan ve kamet için ücret alınmasını mekruh görür; Hanefîler ise zamanla vakıflardan maaş verilmesine ruhsat tanımıştır. Müezzinin sesi güzel, sünnete bilgili ve güvenilir olmalıdır. Bu özelliklerin hepsi Bilal ve İbn Ümmü Mektûm’da bulunuyordu. Bu mesele müezzinlik mesleğinin vakıf ve devlet hizmeti olarak gelişmesinde etkili oldu.

Sıkça Sorulan Sorular

İlk müezzin kimdir?

Bilal-i Habeşî’dir.

İbn Ümmü Mektûm neden önemlidir?

Gözleri görmeyen sahabi olarak ikinci müezzinlik yapmış, Abese Suresi’nin inişine vesile olmuştur.

Mekke’nin müezzini kimdi?

Ebû Mahzûre, Mekke fethinden sonra müezzin tayin edildi.

Bilal nerede vefat etti?

Dımaşk’ta (Şam) vefat ettiği kabul edilir; tarih yaklaşık hicri 20’dir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Ağustos 2026 · Kaynaklar: İbn Sa'd, Et-Tabakâtü'l-kübrâ; Buhârî, Ezân 11; Müslim, Salât; İbn Abdülber, el-İstîâb; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bilâl-i Habeşî", "İbn Ümmü Mektûm" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →