Mescid-i Nebevî’nin İnşası: Hicretin İlk Projesi ve Önemi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Arsa ve Satın Alma
İnşa Süreci
Mescidin Bölümleri

Mescid-i Nebevî, Peygamberimizin Medine’ye hicretinden hemen sonra Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin evi yakınındaki arsada inşa edilen, ibadet, eğitim, istişare ve yönetim merkezi olarak kullanılan mescittir. İlk hâli kerpiç duvarlar, hurma kütükleri ve hurma dallarından oluşan sade bir yapıydı.

Arsa ve Satın Alma

Devenin çöktüğü yer, iki yetim kardeş Sehl ve Süheyl’e ait, hurma kurutulan bir avluydu. Çocukların vasisi Es’ad b. Zürâre idi. Peygamberimiz bu alanı mescit yapmak için satın almak istedi; çocuklar arsayı hibe etmek istedi ama Peygamberimiz kabul etmeyip bedelini ödedi. Rivayete göre bedel on dinar idi ve Hz. Ebû Bekir bu parayı ödedi. Arsada bazı müşrik mezarları, harabeler ve hurma ağaçları vardı. Mezarlar kaldırıldı, harabeler düzeltildi, ağaçlar kesilerek kıble tarafındaki sıraya dizildi. Bu bilgi Buhârî ve Müslim’de Enes b. Mâlik’ten nakledilir (Buhârî, Salât 48).

İnşa Süreci

Duvarlar kerpiçten yapıldı, temelleri taşla güçlendirildi. Tavan hurma dallarıyla örtüldü, direkler olarak hurma gövdeleri kullanıldı. Yer çakıllı kum ile döşendi. Başlangıçta kıble Kudüs yönündeydi, sonra Kâbe’ye çevrilince kıble duvarı güneye alındı. Mescidin yaklaşık ölçüleri 70 x 60 zira (30-35 metre kenarlı) olarak anlatılır. Üç kapısı vardı. Peygamberimiz inşaata bizzat katıldı; tuğla taşıdığı, sahabelerle birlikte “Ey Allah’ım, hayır ancak ahiretin hayrıdır; Ensara ve Muhacirlere merhamet eyle” diye rec’z söylediği Buhârî’de geçer. Ammâr b. Yâsir ağır yük taşıdığında Peygamberimiz ona “Sen asi bir topluluk tarafından öldürüleceksin” buyurdu (Müslim, Fiten). Bu söz Sıffîn’de gerçekleşmiş olarak değerlendirilir.

Mescidin Bölümleri

Mescidin kuzey tarafında, kıbleden sonra Kudüs yönüne bakan kısım gölgelik olarak yapıldı; bu bölüm “Suffe” adıyla evsiz Müslümanların kalacağı yer hâline geldi (Ashâb-ı Suffe). Doğu duvarının yanına Peygamberimizin eşleri için odalar (hücreler) yapıldı; ilk iki oda Sevde ve Âişe içindi. Odaların detayları Hücre-i Saadet ve ev eşyaları yazısında verilmiştir. Mescit avlusu açıktı, ortasında kuyu ya da su kabı bulunuyordu. Geceleri aydınlatma ilk dönemlerde yoktu; sonra hurma yaprakları yakılarak aydınlatma sağlandı, daha sonra kandil asıldı (Temîm ed-Dârî’ye atfedilir).

Mescidin İşlevleri

Mescit sadece ibadet yeri değildi. Eğitim burada verilir, hukuki davalar burada görülür, elçiler burada kabul edilirdi. Ensar ve Muhacirler istişareyi burada yapardı. Fakirler burada barınırdı, ganimet ve zekât malları burada dağıtılırdı. Sefer öncesi komutanlar burada görevlendirilirdi. Bu çok işlevli yapı, İslam toplumunda mescidin merkezî konumunu belirledi. Kubâ Mescidi’nin inşası sonrası ikinci büyük inşa olan Mescid-i Nebevî, ilk İslam şehir planının da merkezi oldu. İlk adım için Kubâ Mescidi yazısına bakılabilir.

Sonraki Genişlemeler

Hicri 7. yılda Hayber dönüşünde Peygamberimiz mescidi genişletti. Hz. Ömer (17. yıl) ve Hz. Osman (29-30. yıl) dönemlerinde mescit büyütüldü; Hz. Osman taş ve kireç kullanarak sağlam bir yapı yaptırdı. Emevî Halifesi Velid b. Abdülmelik zamanında (88-91) Ömer b. Abdülaziz genişletme yaparken hücreleri mescide kattı. Abbâsî, Memlûk ve Osmanlı döneminde mescit onarıldı. Sultan Abdülmecid (1848-1860) büyük yenileme yaptırdı. Suudi dönemi genişletmeleri 20. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşti. Her genişletme sonrasında Ravza-i Mutahhara ve Minber bölgesi korunmuştur.

Siyer Bakımından Değeri

Mescid-i Nebevî’nin inşası, İslam’ın ilk toplumunun kurumsal yapılanmasındaki temel adımdır. Peygamberimiz bu mescit çevresinde kardeşleştirme, Medine Vesikası gibi uygulamalar yaptı. Mescidin sade inşa tarzı, Müslümanların dünya ve ahiret dengesini nasıl kurduğunu gösterir. Hadislerde Mescid-i Nebevî’de kılınan namazın diğer mescitlerdeki namazdan (Mescid-i Haram hariç) bin kat daha faziletli olduğu bildirilir (Buhârî, Fazlü’s-salât 1; Müslim, Hac).

Mescidin Ölçüleri ve Mimari Özellikleri

Tarihçiler mescidin ilk hâlini yaklaşık 70 zira x 60 zira olarak aktarır; zira ölçüsü yaklaşık 46-50 santimetre olduğuna göre mescit 30 x 35 metre civarında bir alana sahipti. Duvarlar yaklaşık iki üç metre yüksekliğindeydi. Kıble tarafında hurma kütüklerinden üç sıra direk bulunuyor, tavan hurma dalları ve çamurla örtülüyordu. Yağmur yağdığında tavandan su sızdığı, secdede alınlara çamurun bulaştığı hadislerde geçer (Buhârî, Ezân; Müslim, Sıyâm: Leyle-i Kadir hadisi). Bu detay mescidin ne kadar sade olduğunu gösterir. İlk yapıda minare yoktu; ezan için mescit yakınındaki evlerin damı kullanılıyordu (Ezanın meşru oluşu yazısına bakılabilir). Minber ise sonradan, hicri 7. yıl civarında yapıldı. Önce hurma kütüğüne dayanarak hutbe okuyan Peygamberimiz, minber yapılınca kütüğün inlediği rivayetini (hanin-i cez’) Buhârî ve diğer kaynaklar nakleder.

Şehir Planında Mescidin Yeri

Mescidin etrafında Muhacirlere ayrılan arsalarda evler yapıldı. Peygamberimiz arsaları dağıttı; kimine hurma bahçelerinin yanında, kimine boş alanlarda yer verdi. Çarşı için ayrı bir alan belirlendi; “Medine Çarşısı” vergisiz olarak tahsis edildi ve kimse yer işgal edemezdi. Şehir bu plana göre gelişti. Mescit çevresinde kurulan bu düzen, İslam şehirciliğinin ilk örneği sayılır: merkezde mescit, yanında çarşı, çevresinde mahalleler. Daha sonra kurulan Kûfe ve Basra şehirleri de bu modeli takip etti. Şehirleşme anlayışının Kâdisiyye sonrası kurulan şehirlerle ilişkisi tarihçilerin ilgisini çeker.

Sıkça Sorulan Sorular

Mescid-i Nebevî’nin arsası kimindi?

İki yetim kardeş Sehl ve Süheyl’e aitti; Peygamberimiz bedelini ödeyerek satın aldı.

İlk mescit nasıl yapılmıştı?

Kerpiç duvarlar, hurma kütüklerinden direkler ve hurma dallarından çatıyla yapılmıştı.

Suffe nedir?

Mescidin kuzeyindeki gölgelik; evsiz Müslümanlar burada barındı.

Mescit hangi yıllarda genişletildi?

Hicri 7, Hz. Ömer ve Hz. Osman dönemlerinde ve Emevî, Osmanlı, Suudi dönemlerinde genişletildi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Ağustos 2026 · Kaynaklar: İbn Hişâm, es-Sîretü'n-nebeviyye; İbn Sa'd, Et-Tabakâtü'l-kübrâ; Buhârî, Salât 48; Menâkıb-ı Ensâr; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mescid-i Nebevî" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →