Semerkant Rasathanesi ve Uluğ Bey Zîci

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Uluğ Bey ve Semerkant
Rasathane
Zîc-i Sultânî

Uluğ Bey Rasathanesi, Timur’un torunu Uluğ Bey’in 1420’lerde Semerkant’ta kurduğu, yıldızların konumlarını yüksek hassasiyetle ölçen büyük bir gözlemevidir. Burada hazırlanan Zîc-i Sultânî, Batlamyus’tan sonra yeni gözlemlere dayanan ilk önemli yıldız kataloğu olarak kabul edilir ve İslam astronomisinin en olgun ürünlerinden biridir.

Uluğ Bey ve Semerkant

Muhammed Taragay, Uluğ Bey olarak bilinir (1394-1449). Timur’un torunu ve Şahruh’un oğludur. Babası Herat’ta hüküm sürerken, Uluğ Bey 1409’dan itibaren Semerkant’ın valisi, sonra hükümdarı oldu. Matematik ve astronomiye derin ilgisi vardı. Semerkant’ta bir medrese (1417-1420) kurdu; bu medrese çevresine dönemin önde gelen bilginlerini topladı. Bunlar arasında Cemşîd el-Kâşî, Kadızade-i Rûmî ve Ali Kuşçu vardı. Uluğ Bey’in bilimsel faaliyetleri, Timurlu devletinin kültürel parlaklığının bir yönüdür.

Rasathane

Semerkant’ın kuzeydoğusunda Kuhek tepesinde kurulan rasathane, yaklaşık 1420’den 1429’a kadar kuruldu. Ana alet, “Fahrî sekstantı” olarak anılan devasa bir sekstanttı; yarıçapı kaynaklara göre yaklaşık 40 metre (bazı tahminlere göre biraz daha az) olan bu alet, zeminde kazılan bir hendeğin içine yerleştirilmiş ve mermerle kaplanmış bir yay biçimindeydi. Büyük boyut, ölçümün hassasiyetini artırıyordu: güneşin kaydığı noktadaki konumu çok ince bir doğrulukla belirlenebiliyordu. Rasathanede ayrıca duvar kadranları, armiller küreler ve diğer aletler bulunuyordu. Bu yapı, İslam dünyasında rasathane geleneğinin en gelişmiş örneklerinden biri sayılır. Tarihçesi için Müslüman astronomlar ve gözlemevleri geleneği yazısına bakılabilir.

Zîc-i Sultânî

Rasathanede yıllarca süren gözlemlerin sonucu, Farsça yazılmış Zîc-i Cedîd-i Sultânî (Yeni Sultani Zîc) olarak 1437 civarında tamamlandı. Eser, bir giriş (zaman ölçümü ve takvimler), gezegenlerin hareketleri, trigonometrik tablolar ve 1018 yıldızın konumunu veren bir yıldız kataloğundan oluşur. Katalog, Batlamyus’un yaklaşık bin yıl önceki listesine dayanmayıp yeni gözlemlerle hazırlandığı için ayrı bir değer taşır. Sinüs tabloları da yüksek doğruluktadır; bu tabloların hesabında el-Kâşî’nin yöntemleri kullanılmıştır. Zîc yaygın biçimde istinsah edildi, Osmanlı’ya ve Hindistan’a ulaştı; XVII. yüzyılda Oxford’da Thomas Hyde tarafından Latince yayımlandı. Zîc geleneği için Zîc nedir? yazısı okunabilir.

Bilginler çevresi

Semerkant’ta çalışan Cemşîd el-Kâşî rasathane projesinin ilk yıllarında öne çıktı; 1429’da öldü. Kadızade-i Rûmî (ö. yaklaşık 1436) medresede ders verdi ve rasathanenin planında rol aldı. Ali Kuşçu (ö. 1474) ise Uluğ Bey’in öğrencisi ve çalışma arkadaşı olarak zîcin tamamlanmasına katkıda bulundu; daha sonra Tebriz ve İstanbul’da çalışarak bu geleneği Osmanlı’ya taşıdı. El-Kâşî’nin hesap çalışmaları için ondalık kesirler ve el-Kâşî’nin katkısı yazısına bakılabilir.

Uluğ Bey’in ölümü ve rasathanenin yıkılışı

Uluğ Bey, oğlu Abdüllatif ile yaşadığı bir iktidar mücadelesinde 1449’da öldürüldü. Kaynaklarda bu olay, siyasi nedenlerin yanında bazı dinî çevrelerin Uluğ Bey’in bilimsel faaliyetlerinden hoşnutsuzluğu ile de ilişkilendirilmiştir; ancak tarihçiler bu ilişkinin derecesini tartışır. Uluğ Bey’in ölümünden sonra rasathane bakımsız kaldı ve yıkıldı. Ali Kuşçu Semerkant’tan ayrıldı. 1908’de Rus arkeolog V. L. Vyatkin, kaynaklardaki tariflere dayanarak yeraltında kalan sekstant hendeğini keşfetti. Bugün Semerkant’ta bir müze ve alt yapının kalıntıları ziyaret edilebilir.

Sonraki etkisi

Zîc-i Sultânî, Osmanlı, Safevî ve Babür astronomisini etkiledi. XVII. yüzyılda Avrupa’da yayımlanması, yıldız konumlarının karşılaştırılmasına imkân verdi. İstanbul Rasathanesi’nin kurucusu Takiyüddin, Uluğ Bey’in zîcini kaynak olarak kullandı. Bu devamlılık için İstanbul Rasathanesi neden yıkıldı? yazısına bakılabilir.

Bağlantılı yazılar

Meraga’daki ilk büyük rasathane için Meraga Rasathanesi ve Tûsî çifti, aletler için usturlap nedir? yazıları okunabilir.

Aletler ve gözlem yöntemi

Rasathanedeki büyük sekstantın amacı, Güneş’in öğle yüksekliğini yıl boyunca takip ederek ekliptiğin eğikliğini ve yıl uzunluğunu çok hassas belirlemekti. Yay üzerindeki ölçek dakikalara ve saniyelere kadar bölünmüştü. Gözlemciler, aletin tepesinde bulunan küçük bir delikten giren güneş ışığının ölçek üzerindeki izini okurdu. Bu yöntemde en büyük zorluk, alet yapısının sağlamlığı ve zeminin oturmasıydı; yer altına gömülü yapı bu sorunu azaltıyordu. Gözlemler yıllarca düzenli biçimde tutulan kayıtlara dönüştü.

Medrese ve eğitim

Uluğ Bey’in kurduğu medrese, matematik, astronomi ve dinî ilimlerin birlikte okutulduğu bir kurumdu. Burada öğrenci yetiştirme geleneği Semerkant’ın bilimsel kimliğini güçlendirdi. Öğrencilerin bir kısmı sonradan Osmanlı medreselerine hoca olarak gitti. Bu nedenle Semerkant, Osmanlı astronomi ve matematik geleneğinin kaynaklarından biri sayılır.

Semerkant’ın bu parlak dönemi kısa sürdü, ancak bıraktığı yazılı miras – zîc, matematik risaleleri ve yıldız kataloğu – yüzyıllarca kullanıldı. Uluğ Bey’in hükümdarlığı, bilimin siyasi destekle nasıl ilerleyebileceğinin ve siyasi çalkantıda nasıl zarar görebileceğinin dikkat çekici bir örneğidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Uluğ Bey kimdir?

Timur’un torunu ve Şahruh’un oğlu olan Uluğ Bey (1394-1449), Semerkant’ta hükümdarlık yapan, matematik ve astronomi bilgini bir Timurlu hükümdarıdır; oğlu Abdüllatif tarafından öldürülmüştür.

Uluğ Bey Zîci’nde kaç yıldız var?

Zîc-i Sultânî, Batlamyus’tan sonra ilk bağımsız gözlemlere dayanan yıldız kataloğu olarak 1018 yıldızın konumunu verir.

Semerkant Rasathanesi nasıl bulundu?

Rasathane XVI. yüzyılda yıkılmış, 1908’de Rus arkeolog V. L. Vyatkin tarafından büyük sekstantın yeraltında kalan kısmı keşfedilerek yeniden bulunmuştur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Uluğ Bey" ve "Semerkant Rasathânesi" maddeleri; Uluğ Bey, Zîc-i Cedîd-i Sultânî; Aydın Sayılı, The Observatory in Islam

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →