Usturlap Nedir? Nasıl Kullanılır, Tarihi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Usturlabın yapısı
Kullanım alanları
Tarihçe: Yunan kökeni, İslam dünyasında gelişim

Usturlap, gök küresini düz bir yüzeye izdüşüren, gün ve gece boyunca zamanı, güneşin ve yıldızların yüksekliğini ve yönünü bulmaya yarayan taşınabilir bir astronomi aletidir. İslam dünyasında mükemmelleştirilmiş ve namaz vakitleri, kıble ve takvim gibi ibadete bağlı hesaplarda yaygın olarak kullanılmıştır.

Usturlabın yapısı

En yaygın tür olan düzlemsel usturlap, birkaç parçadan oluşur. Ana gövde olan “ümm” (anne) bir kenar halkası ve bir çukur kısımdan oluşur; kenarında derece bölmeleri bulunur. İçine, belirli bir enlem için hazırlanmış ince metal levhalar (safiha) yerleştirilir; üzerinde ufuk, yükseklik daireleri ve gün çizgileri bulunur. Üstte, yıldızların konumunu gösteren oyma bir ağ olan “ankebût” (örümcek) döner. Arka yüzde bir alidad (görüş çubuğu) ve ek çizelgeler yer alır. Parçalar genellikle pirinç veya bakırdan yapılırdı. Aletin tasarımı, gök küresinin stereografik izdüşümü matematiğine dayanır.

Kullanım alanları

Usturlap, gökcisminin ufuktan yüksekliğini ölçmek için alidad aracılığıyla bakılarak kullanılır. Ardından aletin döner kısmı ayarlanarak saat, güneşin doğuş ve batış zamanı, kıble yönü ve enlem gibi bilgiler okunur. Namaz vakitleri güneşin yüksekliğine bağlı olduğundan, usturlap vakit tayininde kullanılan bir araçtı. Aynı zamanda yıldızların hangi saatte doğup battığını bilmek, geceleri vakit bulmak için de kullanıldı. Kıble ve vakit hesapları için kıble tayini ve astronominin ibadetle ilişkisi ve namaz vakitlerinin hesaplanması ve muvakkithaneler yazılarına bakılabilir.

Tarihçe: Yunan kökeni, İslam dünyasında gelişim

Usturlabın kökenleri Hellenistik döneme uzanır; Yunanlı matematikçiler izdüşüm yöntemini tanımlamıştı. İslam dünyasında ilk usturlap yapıcılarından biri VIII. yüzyılda Muhammed b. İbrahim el-Fezârî olarak anılır. IX. yüzyılda Habeş el-Hâsib, Ali b. İsa ve diğer bilginler usturlap üzerine eserler yazdı. X. yüzyılda Abdurrahman es-Sûfî, usturlabın pek çok kullanımını anlatan kapsamlı bir kitap yazdı. Halep’te Seyfüddevle’nin sarayında “Meryem el-Usturlâbî” veya “el-Îclî” adıyla anılan bir kadın ustanın usturlap yaptığı bilinir; bu konudaki bilgiler sınırlıdır. Doğu’da İsfahan, Bağdat ve Şiraz, Batı’da Endülüs ve Mağrip usturlap üretim merkezleri oldu.

Endülüs’te gelişme: Zerkâlî’nin safihası

XI. yüzyılda Toledo’da çalışan ez-Zerkâlî (Azarquiel), farklı enlemlerde kullanılabilen evrensel bir levhaya sahip “safiha” adlı alet geliştirdi. Bu alet, tek bir levha ile her enlemde kullanıma imkân verdiği için büyük ilgi gördü. Zerkâlî’nin çalışmaları Latinceye çevrilerek Avrupa’da yayıldı. Bu mirasın tarihî bağlamı Müslüman astronomlar ve gözlemevleri geleneği yazısında anlatılmıştır.

Avrupa’ya aktarım

Usturlap, Endülüs ve Sicilya aracılığıyla X-XII. yüzyıllarda Avrupa’ya tanıtıldı. Latince risaleler (özellikle Mesha’allah’a atfedilen eser) usturlap kullanımını anlattı. İngiliz şair Geoffrey Chaucer 1391’de oğlu Lewis için A Treatise on the Astrolabe adlı İngilizce bir kılavuz yazdı. Avrupa’da üniversiteler ve manastırlar usturlap kullanmayı öğretti. Navigasyonda ise denizci usturlabı olarak adlandırılan, daha basit bir tür kullanıldı.

Süsleme ve koleksiyonlar

Usturlaplar yalnızca bilimsel aletler değil, aynı zamanda sanat eseri idi. Üzerlerine Arapça kitabeler, hat ve süslemeler işlenirdi. Günümüzde Oxford Bilim Tarihi Müzesi, Londra’daki British Museum, İstanbul’daki İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi gibi kurumlarda yüzlerce usturlap sergilenir. Bunların birçoğu, bilgin ve ustaların isimlerini taşıyan yazıtlarla tarihlendirilebilir.

Bağlantılı yazılar

Zaman ve gök hesabı için Zîc nedir? ve Semerkant Rasathanesi ve Uluğ Bey Zîci yazıları okunabilir.

Adım adım bir kullanım örneği

Bir kişi Güneş’in yüksekliğini ölçmek istediğinde usturlabı bir halkadan serbestçe asar. Arka yüzdeki alidad çubuğunu Güneş’e çevirip ışığın alidadın iki deliğinden geçmesini sağlar ve kenardaki dereceden yüksekliği okur. Ardından ön yüzde, ayın burcunu bulduğu ekliptik çemberi üzerinde Güneş’in yerini işaretler, örümceği yüksekliğe karşılık gelen yükseklik dairesine oturtur ve ufuk çizgisine göre saati okur. Aynı yöntemle gece bir yıldızın yüksekliği ölçülerek saat bulunabilir. Bu işlemler kısa bir eğitimle öğrenilebilirdi, bu da aletin yaygınlaşmasında etkili oldu.

Eğitim ve ders kitapları

Müslüman dünyada usturlap kullanımı, medrese ve muvakkithane eğitiminin parçasıydı. Usturlap yapımı için gerekli geometri bilgisi, rasathanelerdeki ustalar tarafından aktarılırdı. Osmanlı döneminde muvakkitler, camilerin yanındaki muvakkithanelerde usturlap ve güneş saatleri kullanarak vakitleri belirler, öğrencilere aleti öğretirdi. Bu eğitim, İstanbul’da XIX. yüzyılın başına kadar sürdü.

Yanlış anlamalar

Usturlap yalnızca denizcilikle ilgili bir alet olarak sanılır; oysa denizci usturlabı (mariner’s astrolabe) farklı ve çok daha basit bir türdür. Düzlemsel usturlap, yıldız konumlarını ve zamanı hesaplayan karmaşık bir hesaplama aletidir. Ayrıca usturlap bir “mucizevi bilgisayar” gibi sunulur; gerçekte hassasiyeti kullanıcının becerisine ve aletin yapım kalitesine bağlıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Usturlap ne işe yarar?

Güneşin veya yıldızların yüksekliğini ölçmeye, saati ve namaz vakitlerini bulmaya, kıble ve enlem hesabına yarayan, gök küresini bir düzleme izdüşüren taşınabilir bir astronomi aletidir.

Usturlap Avrupa’ya nasıl geçti?

Endülüs aracılığıyla X-XI. yüzyıldan itibaren Latinceye çevrilen risalelerle tanındı; Chaucer 1391’de İngilizce bir usturlap kılavuzu yazdı.

Meryem el-Usturlâbî kimdir?

X. yüzyılda Halep’te Seyfüddevle’nin sarayında usturlap yapımıyla uğraşan, çok sayıda usturlap üretmiş bir kadın usta olarak anılır; bilgiler sınırlıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 7 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Usturlâb" maddesi; David A. King, In Synchrony with the Heavens; Chaucer, A Treatise on the Astrolabe (1391)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →