Avrupa Dillerine Geçen Arapça Bilim Terimleri

Algebra, algoritma, alkol, zenit, azimut, sıfır ve elektrik dışında kimyadan astronomiye pek çok bilim terimi Arapçadan Avrupa dillerine geçmiştir. Bu kelimeler, Orta Çağ’da Arapça bilimsel eserlerin Latinceye çevrilmesinin ve Müslüman bilginlerin kavramlaştırma faaliyetinin dilsel izleridir.

Kelimeler neden geçti?

Bir bilimsel kavram yeni bir dile aktarılırken çevirmen iki seçenekle karşılaşır: Kelimeye yerli bir karşılık bulmak ya da yabancı kelimeyi olduğu gibi almak. 12. yüzyılda Toledo’da çalışan çevirmenler, Arapça terimlerin karşılığı Latincede bulunmadığında çoğu kez kelimeyi aynen aldı ve Latin harfleriyle yazdı. Bu uygulama, çevirinin literal karakterinden ve yeni kavramların hızla aktarılma ihtiyacından kaynaklanıyordu. Bu süreç Toledo Tercüme Okulu yazısında ayrıntılıdır.

Kelimelerin geçişi tek yönlü değildir. Arapça da Yunancadan terimler almış, onları kendi sistemine uyarlamıştı. Dolayısıyla Avrupa dillerine geçen bazı kelimeler, aslında Yunan kökenli olup Arapçada şekil değiştirerek yeniden Batı’ya dönmüştür. Yunan felsefesinin Arapçaya aktarılması bu zincirin ilk halkasıdır.

Matematik ve hesap terimleri

Algebra kelimesi Arapça “el-cebr” sözcüğünden gelir. Harezmî’nin el-Kitâbü’l-muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukābele eseri, denklemlerin çözümünü sistemli biçimde anlattığı için cebir kelimesi bilim dalının adı oldu. Eserin Latince çevirisi Avrupa matematiğinin gelişimine katkıda bulundu. Bu bağlamda ilgili bilgi için ilgili biyografi yazısı da okunabilir.

Algoritma ise Harezmî adının Latinceleştirilmiş biçimi olan Algorismus’tan türemiştir. Orta Çağ Avrupa’sında bu kelime önce Hint-Arap rakamlarıyla yapılan hesap yöntemi anlamına geliyordu, sonraları belirli bir problemin adım adım çözümünü anlatan yöntem anlamını kazandı. Bugün bilgisayar bilimlerinde çok yaygın kullanılır. “Sıfır” ve “cipher” ise “sıfr” kelimesinden türemiştir. Ayrıca “azimut” (es-sümût), “zenit” (semt’ür-re’s), “nadir” (nazîr) gibi astronomi terimleri de Arapça kökenlidir.

Kimya ve eczacılık terimleri

Alkimya anlamına gelen “alchemy” kelimesi Arapça “el-kimyâ” ile ilişkilendirilir. Bu kelimenin Yunanca ya da Mısır kökenli olabileceği de tartışılır. Alkol, “el-kuhl”; alkali, “el-kalî” (bitki külü) sözcüğünden geçmiştir. “Elixir” (iksir), “syrup” (şurup), “julep” (cülâb) ve “sherbet” (şerbet) gibi kelimeler de Arapça veya Farsça aracılığıyla Avrupa dillerine yerleşmiştir. Eczacılık ve tıp bilgisinin Arapçadan aktarımı bu kelimeleri beraberinde getirdi.

Kimyanın gelişiminde Cabir b. Hayyân ve Râzî gibi isimlerin eserleri önemlidir; ancak bu eserlerin Latince çevirilerinde yazar adı ve metin ilişkisi tartışmalıdır. Latin dünyasında “Geber” adıyla dolaşan metinlerin hepsinin Cabir b. Hayyân’a ait olmadığı anlaşılmıştır.

Astronomi ve gök bilimi terimleri

Yıldız adlarının bir kısmı Arapçadır: Aldebaran, Altair, Betelgeuse, Rigel, Vega gibi isimler bu geleneği yansıtır. Bu isimlerin çoğu Arapça tanımlayıcı ifadelerden bozularak gelmiştir. Örneğin Aldebaran, “ed-debarân” yani “ardından gelen” anlamındadır. “Zenit” ve “nadir” gibi terimler gök kubbedeki konumları anlatır. Astronomide kullanılan “almanac” (el-menâh), “almucantar” (el-mukantarât) ve “azimut” Arapçadan gelmiş kelimelerdir. Yıldız adlarının kökenleri her zaman netlik taşımaz; araştırmacılar bazı kelimelerde alternatif etimolojiler önerir. Ay’daki kraterlere verilen isimler ise bu mirasın başka bir yansımasıdır; bunun için Müslüman bilginlerin Ay’daki kraterlere verilen adları yazısına bakılabilir.

Tarım ve günlük hayat kelimeleri

Tarım ve bitki adlarında da Arapça etkisi görülür: “Artichoke” (el-harşûf), “spinach” (isbânâh, Farsçadan Arapça aracılığıyla), “saffron” (za’ferân), “sugar” (sükker) ve “orange” (nârenc, Farsçadan Arapça aracılığıyla) bunlardandır. Bu kelimeler, bitkilerin Endülüs ve Sicilya üzerinden Avrupa’ya yayılmasıyla birlikte dillere yerleşti. Tarım bilgisinin yayılışı için filâha geleneği yazısı yararlıdır. Hayvanların tanımı ve sınıflandırılması ise Câhiz’in Kitâbü’l-Hayevân’ı gibi klasik eserlerle bağlantılıdır.

Tıp ve anatomi terimleri

Anatomi ve tıp dilinde de Arapça izler görülür. Eski Latince tıp metinlerinde kullanılan bazı organ ve hastalık adları, Arapça çevirilerden Latinceye girdi. Latin tıp literatüründeki “nucha” (arka boyun, nuhâ’ sözcüğünden), “saphena” (safen damarı, es-sâfin) gibi adlar bunun örnekleridir. Bu kelimelerin kökeni etimoloji sözlüklerinde farklı biçimlerde verilebilir; bununla birlikte Arapça tıp kitaplarının Latince çevirilerinin yoğun terim aktarımı yaptığı açıktır.

Türkçeye dönüş

İlginç bir nokta, bazı kelimelerin Arapçadan Avrupa dillerine, oradan da Türkçeye yeniden girmesidir. “Alkol”, “algoritma”, “alkali” gibi kelimeler Türkçeye Fransızca yoluyla geçmiştir; oysa kökenleri Arapçadır. Öte yandan Türkçede doğrudan Arapçadan gelen “cebir”, “sıfır”, “kimya”, “mikdar” gibi kelimeler de kullanılmaktadır. Türkçedeki bilim dili tartışmaları, 20. yüzyılda terimleri Türkçeleştirme çabalarıyla da ilişkilidir.

Dil tarihi açısından değeri

Etimoloji, bilim tarihinin yan kanıtlarından biridir. Bir kelimenin Arapçadan geçtiği ve geçiş tarihi ile yolu tespit edildiğinde, bilginin hangi çağda ve hangi kanaldan taşındığı hakkında ipuçları edinilir. Örneğin “algebra” kelimesinin 12. yüzyıl Latince çevirilerinde görünmesi, cebir bilgisinin bu tarihlerde Avrupa’ya ulaştığını gösterir. Yine de dilsel veri, yazılı tarih kayıtlarıyla birlikte ele alınmalıdır; çünkü bir kelimenin geçmesi, kavramın tam olarak anlaşıldığı anlamına gelmez.

Dikkat edilecek noktalar

Her Avrupa kelimesinin Arapça kökenli olduğu iddiası abartılı bir yaklaşımdır. Bazı kelimeler Yunanca, Latince, Farsça ya da Sanskrit kökenlidir ve Arapçadan yalnızca geçiş yolu olarak yararlanmıştır. Etimoloji sözlükleri bu konuda güvenilir bir kaynaktır. Bununla birlikte, bu kelimelerin bir bölümünün bilimsel kavramlarla birlikte geldiği ve Arapça biliminin Avrupa’daki izlerini taşıdığı açıktır. Bu yüzden dilsel miras, bilim tarihinin somut ve görülebilir bir yansımasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Algoritma kelimesi nereden gelir?

Kelime, Harezmî adının Latinceleştirilmiş biçimi olan Algorismus’tan türemiştir. Harezmî’nin Hint rakamlarıyla hesabı anlatan eserinin Latince çevirisi bu adla dolaşıma girmiştir.

Alkol kelimesi Arapça mıdır?

Evet. Kelimenin kökeni genellikle Arapça “el-kuhl” sözcüğüne bağlanır; başlangıçta göz sürmesi olarak kullanılan ince toz anlamına gelirdi. Sonradan damıtılarak elde edilen sıvılar için kullanıldı.

Sıfır kelimesi Arapçadan mı geçti?

Evet. Arapça “sıfr” (boş) kelimesi Latinceye “zephirum” ve “cifra” olarak geçti, sonra Avrupa dillerinde “zero” ve “cipher” biçimlerini aldı. Türkçedeki “sıfır” ise doğrudan Arapçadan gelir.

Bütün bu kelimelerin kökeni kesin mi?

Hayır. Bazı kelimelerin kökenleri tartışmalıdır. Bu yazıda ağırlıklı olarak etimoloji sözlüklerinin genel kabul gören açıklamaları aktarılmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 13 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cebir" ve "Harezmî" maddeleri; Oxford English Dictionary (etimoloji girişleri); Hans Wehr, Dictionary of Modern Written Arabic; Toby E. Huff, The Rise of Early Modern Science, 2003

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →