Damıtma, İmbik ve Alkol Kelimesinin Kökeni

Bu yazıda öğrenecekleriniz

İmbik ve düzenek
Gülsuyu, esans ve koku
Alkol kelimesinin yolculuğu

Damıtma, bir sıvıyı ısıtıp buharını soğutarak saf biçimde toplama işlemidir. İslam dünyasında imbik (el-anbîk) adı verilen düzenekle gülsuyu, esans, ilaç ve mineral ürünleri damıtıldı. “Alkol” kelimesi de aslında göz sürmesi tozu anlamındaki Arapça “kuhl”den türeyip zamanla damıtılmış öz anlamına evrilmiştir.

İmbik ve düzenek

İmbik, genellikle üç parçalı bir cam ya da bakır düzenektir: ısıtılan sıvının bulunduğu kazan (karaa), buharın toplandığı baş (kapak) ve yoğunlaşan sıvıyı toplayan kap. Yunanca “ambix” (kap) sözcüğü Arapçada “el-anbîk” oldu; Latinceye “alembicus”, Fransızcaya “alambic”, İngilizceye “alembic” olarak geçti. İskenderiyeli simyacıların bu düzeneği kullanmış olduğu bilinir; İslam dünyasında düzenek geliştirilerek bakır boru, soğutma suyu ve daha iyi kapaklarla verimli hâle getirildi. Damıtma, Câbir külliyatında ve er-Râzî’nin eserlerinde ayrıntılı anlatılır. Geniş kimya bağlamı için kimya ve simya: Câbir b. Hayyân geleneği yazısına bakılabilir.

Gülsuyu, esans ve koku

Müslüman dünyada damıtmanın en yaygın kullanımı gülsuyu ve çiçek esanslarının üretimiydi. Gülsuyu; mutfakta, tatlılarda, ilaçlarda, Kâbe’nin yıkanmasında ve camilerde ikram olarak kullanılırdı. Şiraz, Şam ve Kahire’de gülsuyu atölyeleri ünlüydü; Bursa ve Isparta’da ise Osmanlı döneminde gül damıtımı yapıldı. Ebû Yusuf el-Kindî (ö. yaklaşık 873), Kitâbü Kîmiyâi’l-ıtr ve’t-tas’îdât (Koku Kimyası ve Damıtmalar Kitabı) adlı eserinde yüzü aşkın parfüm ve esans formülünü ve damıtma yöntemlerini anlatır. İbn Sînâ’nın gülsuyu damıtımını geliştirdiği kaynaklarda anılır; ancak bu konuda kesin bilgi sınırlıdır. Bu çalışmalar parfümeri ve eczacılığın temelini oluşturdu. Eczacılık geleneği için eczacılık ve akrabâdinler yazısı da okunabilir.

Alkol kelimesinin yolculuğu

Arapça “kuhl”, antimon sülfür gibi mineralin ince toz hâline getirilmiş biçimidir ve göz sürmesi olarak kullanılırdı. Bu madde “kuhl” olarak ilaç ve kozmetik alanında yaygındı. Latin dünyasında bu kelime önce “alcohol” biçimiyle ince toz ve sonra her türlü kuru distilat (damıtılarak elde edilen ince madde) anlamına geldi. XVI. yüzyılda Paracelsus gibi kimyacılar “alcohol vini” ifadesiyle şarap damıtımından elde edilen uçucu sıvıyı (şarap ruhu) anlatmaya başladı; zamanla “alkol” etil alkolün adı oldu. Bu anlam kayması, kelimenin gerçekte Arapça damıtma kelimesinden değil, toz maddenin adından geldiğini gösterir. Etil alkolün İslam dünyasında ilk kimler tarafından damıtıldığı ise tartışmalıdır; bazı kaynaklar Câbir ve er-Râzî çevresine atıf yapar ancak kesin kanıt yoktur. Göz sürmesi için göz hekimliği (kehhâlîn) yazısına bakılabilir.

Fıkhî boyut

Kur’an’da Mâide Suresi’nin 90-91. ayetleri içki (hamr), kumar, dikili taşlar ve fal oklarını şeytan işi pislik olarak niteler ve bunlardan kaçınmayı emreder. Fıkıhta hamr, sarhoş eden içecek anlamındadır. Etil alkolün saf kimyasal olarak ilaçta, kolonyada, parfümde ve temizlik ürünlerinde kullanılması konusunda çağdaş âlimlerin çoğu, bunların içki değil kimyasal çözücü olduğunu, dolayısıyla kullanımının caiz olduğunu belirtir. Türkiye’de kolonya, geleneksel olarak misafire ikram edilen bir temizlik ve ferahlık malzemesidir ve yaygın biçimde kullanılmaktadır. Görüşler mezhepler ve âlimler arasında ayrışabilir; kişisel konularda bir âlimden fetva alınması önerilir.

Mineral asitler ve diğer ürünler

Damıtma yalnızca bitkisel ürünler için kullanılmadı. Câbir külliyatında ve er-Râzî’nin eserlerinde tuz, şap ve zaç yağı (sülfürik asit) gibi maddelerin elde edildiği işlemler anlatılır. Bu yöntemlerle elde edilen asitler metal işçiliği, boya ve ilaç yapımında kullanıldı. Ayrıca petrol (nafta) damıtımı üzerine bazı eserlerde anlatılara rastlanır; ancak bunların tarihî doğruluğu için dikkatli bir filolojik inceleme gerekir.

Avrupa’ya aktarım

Damıtma bilgisi XII-XIII. yüzyıllarda Latince çeviriler ve ticaret yoluyla Avrupa’ya geçti. Salerno ve Montpellier’de damıtılmış alkollü içecekler ilaç olarak (aqua vitae, hayat suyu) üretildi. Parfümeri, ilaç ve içki sanayisinin Avrupa’daki gelişimi bu aktarımla ilişkilidir.

Bağlantılı yazılar

Optik ve görme için optik biliminin kurucusu İbnü’l-Heysem ve Kitâbü’l-Menâzır yazısı okunabilir. Aşı tarihinin ilaç ve eczacılıkla ilişkisi için aşı ve çiçek aşılaması yazısına bakılabilir.

Osmanlı’da gül ve kolonya

Osmanlı döneminde gül damıtımı Isparta, Bursa, Edirne ve Kırklareli çevresinde yaygın bir zanaattı. Gülsuyu hazırlayan atölyelere “gülabi” denirdi; gülsuyu, hamam, düğün ve cenaze törenlerinde, mutfakta ve dinî mekânlarda kullanılırdı. Kolonya (Köln suyu), XVIII. yüzyılda Almanya’da geliştirilmiş, Osmanlı’da XIX. yüzyılda yaygınlaşmış ve misafir ikramı olarak yerleşmiştir. Türkiye’de sanayi ölçeğinde kolonya üretimi bugün de sürmektedir. Bu gelenek, damıtma teknolojisinin gündelik hayata yansımasının güzel bir örneğidir.

Laboratuvar güvenliği ve ahlaki sorumluluk

Müslüman kimyagerler ve eczacılar, zehirli maddelerle çalışmanın riskli olduğunu bilirdi. Muhtesipler zehirli maddelerin satışını denetledi; hekimler ve eczacılar, hastaya zarar verecek karışımlardan kaçınmakla yükümlü sayıldı. Bu sorumluluk anlayışı, mesleki etiğin erken örneklerindendir.

Sıkça Sorulan Sorular

Alkol kelimesi nereden gelir?

Arapça ‘el-kuhl’ (göz sürmesi için kullanılan ince toz) sözcüğünden gelir; Latinceye ‘alcohol’ olarak geçmiş, zamanla ince toz anlamından ‘damıtılmış öz’ ve ‘şarap ruhu’ anlamına kaymıştır.

İmbik nedir?

Yunanca ‘ambix’ (kap) sözcüğünden Arapça ‘el-anbîk’ olarak geçen, buharlaştırılan sıvıyı soğutup yoğunlaştırarak toplayan damıtma düzeneğidir.

Kolonya ve parfümdeki alkol caiz midir?

Çağdaş fetva kurumlarının çoğu, ilaç, kolonya ve parfümde kullanılan etil alkolün içki (hamr) hükmünde olmadığını belirtir; ancak görüşler ayrışabilir ve bir âlime danışılmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İmbik" ve "Kolonya" maddeleri; Kindî, Kitâbü Kîmiyâi'l-ıtr ve't-tas'îdât; Maide Suresi (5/90-91)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →