Eczacılık ve Akrabâdinler: İslam’da Farmakoloji

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Yunan mirası ve Arapça çeviriler
Eczacılığın ayrı bir meslek olarak doğuşu
Akrabâdînler: Bileşik ilaç kitapları

İslam medeniyetinde eczacılık (saydelâ), hekimlikten ayrı, kendi eğitimi ve denetim kuralları olan bir meslek olarak gelişti. Bitkisel, hayvansal ve mineral ilaçların toplanması, sınıflandırılması ve karıştırılması için özel eserler yazıldı; Sâbûr b. Sehl’den Bîrûnî’ye, İbnü’l-Baytâr’a kadar uzanan bu gelenek, ilaç bilgisinin sistemleşmesini sağladı.

Yunan mirası ve Arapça çeviriler

Dioskorides’in De Materia Medica adlı eseri Arapçaya IX. yüzyılda çevrildi. Çeviriyi Bağdat’ta Stephanos b. Basîl ve Huneyn b. İshak yürüttü. Çeviri sürecinde Yunanca bitki adlarının Arapça karşılıkları bulunamadığında bazı terimler olduğu gibi aktarıldı. Zamanla Müslüman bilginler, Hindistan, İran ve Orta Asya’dan yeni ilaçlar, baharatlar ve bitkiler ekledi. Kâfur, sandal, misk, amber ve hindistan cevizi gibi maddeler ticaret yoluyla ilaç dünyasına girdi. Tıp bilgisinin temelleri için El-Kânûn fi’t-Tıb: İbn Sînâ’nın Tıp Kanunu yazısına bakılabilir.

Eczacılığın ayrı bir meslek olarak doğuşu

Kaynaklar, Abbâsîler döneminde Bağdat’ta ilk özel eczanelerin (şeyhdelâ, saydele) açıldığını aktarır. Eczacıların işi ilaçların hazırlanması, saklanması ve satışıydı; hekimler reçete yazar, eczacılar ilacı yapardı. Hastanelerin kendi eczaneleri ve ilaç depoları vardı. Eczacılık mesleği, muhtesip adı verilen çarşı denetçilerinin gözetiminde yürütülürdü. Muhtesip ölçü ve tartıyı, ilaç kalitesini, karışımlardaki sahteciliği denetler ve yetkisiz kişilerin ilaç satmasını önlerdi. Bu denetim, tüketici korumasının erken bir örneği sayılır. Hastane eczaneleri için dârüşşifa ve bimarhaneler: İslam’da hastane tarihi yazısına bakılabilir.

Akrabâdînler: Bileşik ilaç kitapları

Bileşik ilaçların formüllerini veren eserlere “akrabâdîn” (Yunanca “graphidion” sözcüğünden bozulma) denir. Bu türün erken örneği Sâbûr b. Sehl’in (ö. 869) Akrabâdîn-i sagīr adlı eseridir; Cündişâpûr kökenli bir hekim olan Sâbûr, hastanelerde kullanılan ilaç formüllerini bir araya getirdi. Sonraki yüzyıllarda İbn Sînâ’nın el-Kānûn‘unun beşinci kitabı, Kindî ve diğer hekimlerin eserleri bu geleneği sürdürdü. XIII. yüzyılda Kahire ve Şam çevresinde yazılan ve hastane eczanelerinde standart kabul edilen eserler arasında İbn Ebi’l-Beyân’ın ve Kuhhîn el-Attâr’ın eserleri vardır. Bu kitaplar, ilacın bileşimini, miktarlarını ve kullanım amacını verir ve eczacıya adım adım rehberlik eder.

Bîrûnî ve Saydana

Bîrûnî (973-1048), ömrünün sonlarında yazdığı es-Saydana fi’t-tıb adlı eserinde ilaçların Arapça, Farsça, Yunanca, Hintçe ve Süryanice adlarını verir ve her bir ilacın tanımını, mizacını ve kullanımını anlatır. Kitap yaklaşık bin kadar maddeyi kapsar. Bîrûnî’nin eseri, hem eczacılık tarihi hem de dil tarihi açısından önemlidir; çünkü ilaç adlarının birden çok dildeki karşılıklarını gösterir. Bîrûnî, hekim olmadığını, bu işi bir bilgin olarak yaptığını belirtir.

İbnü’l-Baytâr

Endülüslü bitki bilimci İbnü’l-Baytâr (yaklaşık 1197-1248), Malaga’da doğdu, Kuzey Afrika, Anadolu ve Suriye’yi gezerek bitkileri yerinde inceledi. Eyyûbî Sultanı el-Kâmil’in hizmetinde başbitkici (reîsü’l-aşşâbîn) oldu. el-Câmi’ li-müfredâti’l-edviye ve’l-ağdiye adlı eseri, bin dört yüz kadar ilacı alfabetik düzende anlatır ve yaklaşık üç yüz yeni maddeyi ilk kez kaydeder. Eser XVIII. yüzyıla kadar Avrupa’da biliniyordu ve Latinceye de çevrildi. Bu ansiklopedi, İslam dünyasında bitki ve ilaç bilgisinin zirve noktalarından biridir.

Osmanlı eczacılığı

Osmanlı’da eczacılar “attar” ve “saydelâni” adlarıyla anılırdı. Darüşşifalarda “şerbetçi” ve “macuncu” görevliler ilaç hazırlardı. Hekimbaşı ve başeczacı gibi görevlilerle kurumsal bir yapı oluştu. İstanbul’daki Mısır Çarşısı (Yeni Cami Çarşısı), baharat ve şifalı bitki ticaretinin merkeziydi. Osmanlı hekimleri hem klasik Arapça kaynaklardan hem de yerel tecrübelerden yararlanan Türkçe ilaç kitapları yazdı. XIX. yüzyılda modern eczacılık eğitimi başladı.

Aşı ve koruyucu hekimlik

İlaçların yanında koruyucu uygulamalar da Osmanlı’da önemliydi. Çiçek hastalığına karşı halk arasında yapılan aşılama, İstanbul ve Edirne’de gözlemlenerek Avrupa’ya aktarıldı. Bu konu aşı ve çiçek aşılaması: Osmanlı’dan Avrupa’ya yazısında ayrıca ele alınır.

Bağlantılı yazılar

Kimya ve imbik için kimya ve simya: Câbir b. Hayyân geleneği, göz ilaçları için göz hekimliği (kehhâlîn) yazıları okunabilir.

İlaç şekilleri ve hazırlama yöntemleri

Müslüman eczacılar şurup (şerbet), macun, hap, toz, merhem, damla, tütsü ve kaynatma gibi pek çok ilaç şeklini geliştirdi veya yaygınlaştırdı. Şeker ve bal ilaçları tatlandırmak ve saklamak için kullanıldı; şurup (şarab) ve jülep (gülâb) sözcükleri Arapçadan Avrupa dillerine geçti. Hazırlama aşamasında dövme, süzme, kaynatma ve damıtma gibi işlemler uygulandı; bunlar kimya geleneğiyle ilişkilidir. Damıtma ve imbik konusu damıtma, imbik ve alkol kelimesinin kökeni yazısında anlatılır.

Ahlak ve mesleki sorumluluk

Eczacılık, hekimlik gibi bir güven mesleği olarak görülürdü. Hadis ve fıkıh kaynaklarında sağlığa zarar veren ilaç satışı, sahtecilik ve ölçüde hile yasaklanmıştır. Muhtesipler eczanelerden numune alır, ilaçların etiket ve ölçüsünü kontrol ederdi. Zehirli maddelerin satışı da denetime tabiydi. Bu uygulamalar, eczacılığın hukuki ve ahlaki bir çerçevede yürütüldüğünü gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Akrabâdîn nedir?

Bileşik ilaçların formüllerini ve hazırlanış yöntemlerini içeren eczacılık kitaplarına verilen addır; Sâbûr b. Sehl’in IX. yüzyıl eseri bu türün ilkidir.

İbnü’l-Baytâr kimdir?

Yaklaşık 1197’de Malaga’da doğan, Şam’da 1248’de ölen Endülüslü bitki bilimci ve eczacıdır; yaklaşık bin dört yüz ilacı anlatan bir ansiklopedi yazmıştır.

Muhtesip eczacıları nasıl denetlerdi?

Çarşı ve pazar denetçisi olan muhtesip, ilaç kalitesini, ölçü ve tartıyı, sahtecilik ve karışımları kontrol eder, yetkisiz kişilerin ilaç satmasını engellerdi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Eczacılık", "İbnü'l-Baytâr" ve "Akrabâdîn" maddeleri; İbnü'l-Baytâr, el-Câmi' li-müfredâti'l-edviye ve'l-ağdiye; Bîrûnî, es-Saydana fi't-tıb

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →