Algoritma Kavramı Nereden Gelir? Harezmî Bağlantısı

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Harezmî'nin adı
Algorismus ve abaküs tartışması
Kelimenin anlam genişlemesi

Algoritma sözcüğü, IX. yüzyıl Bağdat’ında yaşamış matematikçi el-Harezmî’nin adının Latinceleşmiş biçimi olan “Algoritmi”den türemiştir. Orta Çağ Avrupa’sında Hint-Arap rakamlarıyla yapılan hesaplara “algorismus” denildi; zamanla kelime, her türlü adım adım işlem dizisini, bugün ise bilgisayar programlarının temelini ifade eden bir kavrama dönüştü.

Harezmî’nin adı

Muhammed b. Mûsâ el-Harezmî’nin nisbesi, doğduğu Harezm bölgesine işaret eder. Latin dünyasında bu isim “Algorismi” veya “Algoritmi” biçimine büründü. Harezmî’nin Hint hesabı üzerine yazdığı eserin Arapça aslı kayıptır; ancak XII. yüzyılda yapılan Latince çeviri Dixit Algorizmi (“Harezmî dedi ki”) ifadesiyle başlar. Bu giriş cümlesi, Avrupa’da onluk sistemle yapılan hesapların “Harezmî’nin yöntemi” olarak anılmasına yol açtı. Harezmî’nin hayatı ve diğer eserleri için cebirin doğuşu ve Harezmî’nin cebir kitabı yazısına bakılabilir.

Algorismus ve abaküs tartışması

Orta Çağ Avrupa’sında hesap yöntemleri iki ana kampa ayrıldı: abaküs (sayma tahtası) kullanıcıları ile Hint-Arap rakamlarını kullanan “algoristler”. XIII. yüzyılda Johannes de Sacrobosco’nun Algorismus adlı kısa kitabı üniversitelerde ders kitabı olarak okutuldu. “Algorism” kelimesi İngilizcede Hint-Arap rakamlarıyla yapılan hesabı ifade etti. Bu bağlamda rakam sistemi için sıfır ve Hint-Arap rakamlarının yayılması yazısı da okunabilir.

Kelimenin anlam genişlemesi

“Algorism” kelimesi zamanla yazım ve anlam değişikliğine uğradı; XVII-XVIII. yüzyıllarda “algorithm” biçimi ortaya çıktı. Bu dönemde kelime, yalnızca Hint-Arap rakamlarıyla hesap yapmayı değil, her türlü sistematik hesaplama yöntemini ifade etmeye başladı. Öklid’in iki sayının en büyük ortak bölenini bulma yöntemi, tarihin bilinen en eski algoritmalarından biri olarak gösterilir. Böylece Harezmî’nin adı, kendi yazmadığı pek çok yöntemi ifade eden bir terime dönüştü.

Bilgisayar çağında algoritma

XX. yüzyılda Alan Turing ve Alonzo Church gibi mantıkçılar, hesaplanabilirlik kavramını formel olarak tanımladı. Algoritma, bilgisayar biliminin temel kavramı oldu: belirli bir problemi çözen, adımları net, sonlu ve mekanik biçimde uygulanabilen işlem dizisi. Arama motorları, şifreleme, sıralama ve yapay zekâ gibi alanlar algoritmalar üzerine kuruludur. Donald Knuth’un klasik The Art of Computer Programming serisinin giriş bölümü, kelimenin Harezmî’den geldiğini belirtir.

Harezmî ve modern bilgisayar bilimi arasındaki bağ

Harezmî’nin cebir kitabındaki problemler, çözüm adımlarını sıralı biçimde tarif eden bir üslupla yazılmıştır: “şunu al, ikiye böl, karesini al, ekle, kökünü bul”. Bu üslup, bugünkü algoritma anlatımına benzer. Ancak Harezmî’nin kitaplarında “algoritma” kavramı soyut bir nesne olarak tanımlanmamıştır; bu kavram çok daha sonra gelişmiştir. Bu nedenle Harezmî’yi “algoritmanın mucidi” olarak sunmak, ancak adının kavrama ad olduğunu söylemek anlamında doğrudur.

Yanlış anlaşılan noktalar

Popüler anlatımlarda sıkça yinelenen bir yanılgı, Harezmî’nin bilgisayarı ya da programlama dilini icat ettiği fikridir. Bu doğru değildir. Harezmî’nin katkısı, hesap yöntemlerini sistematik biçimde yazıya dökmesi ve Hint-Arap rakamlarını tanıtmasıdır. Algoritma kavramının formel tanımı, XX. yüzyıl mantığında şekillenmiştir. Bir başka yanılgı, “algoritma” ve “cebir” kelimelerinin aynı kökten geldiğidir; oysa cebir eserin başlığındaki “el-cebr”den, algoritma ise yazarın adından gelir.

Bağlantılı yazılar

Matematik tarihine dair daha fazlası için trigonometrinin İslam dünyasında gelişimi ve ondalık kesirler ve el-Kâşî’nin katkısı yazıları okunabilir.

Orta Çağ İslam dünyasında algoritmik düşünce

Harezmî’den başka Müslüman bilginler de adım adım yöntemlerle çalıştı. Ebû Yusuf Yakub el-Kindî (ö. yaklaşık 873), şifre çözmeye dair risalesinde harf sıklığı analizini anlatan ilk bilinen eserlerden birini yazdı; yöntem, şifreli metindeki harflerin sayılarına göre çözüm yapmaktır ve bugün bile temel kriptoanaliz fikirlerinden biridir. Cebirde kök çıkarma, denklem çözme ve yaklaşık değer bulma yöntemleri, tekrarlı hesaplarla sonuca yaklaşan algoritmik adımlar içerir. el-Kâşî’nin π değerini hesaplama yöntemi de bu türden bir sistematik hesaplamadır. Bu örnekler, algoritma kavramının adı sonradan konsa da pratik olarak İslam bilim geleneğinde yaşadığını gösterir.

Kelime ve kimlik

Algoritma kavramı bugün İngilizce, Türkçe ve çoğu dilde ortak bir terim hâline gelmiştir. Harezmî’nin Orta Asya kökenli olması, bölgenin bilim tarihindeki yerine dikkat çeker. Harezm bölgesi (Hive çevresi) bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içindedir; Harezmî’nin adını taşıyan anıtlar ve üniversiteler vardır. Bu hatırlama, bilim tarihinin ortak mirasının bir göstergesidir.

Kısacası algoritma kelimesinin hikâyesi, bilimin kişi adlarını kavramlara dönüştürebildiğini, ancak bu dönüşümün çoğu zaman yazarın niyetinden bağımsız ve yüzyıllar sonra gerçekleştiğini gösteren güzel bir örnektir.

Ayrıca, dil bilimciler açısından “algoritma” ile “aritmetik” arasındaki yanlış etimolojik bağ kurma eğilimi de dikkat çeker; “aritmetik” Yunanca “arithmos” (sayı) kökündendir ve Harezmî’yle ilgisi yoktur.

Sıkça Sorulan Sorular

Algoritma kelimesi neden Harezmî’den gelir?

Harezmî’nin Hint hesabı üzerine yazdığı eserin Latince çevirisi ‘Algoritmi de numero Indorum’ (Harezmî Hint sayıları hakkında) diye başlar; ‘Algoritmi’ adı, hesap yöntemleri için ‘algorismus’ sözcüğünün doğmasına yol açmıştır.

Algoritma ile cebir arasında ilişki var mı?

Evet; her ikisi de Harezmî’nin adı ve eseriyle ilişkilidir: ‘cebir’ eserinin başlığındaki ‘el-cebr’den, ‘algoritma’ ise adının Latinceleşmiş biçiminden türemiştir.

Algoritma bugün ne anlama gelir?

Belirli bir problemi çözmek için izlenen, adımları net tanımlı ve sonlu işlem dizisidir; bilgisayar programlarının temelini oluşturur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 22 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hârizmî" maddesi; Donald Knuth, The Art of Computer Programming (Cilt 1, giriş); el-Harezmî, Kitâbü'l-cebr ve'l-mukābele

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →