Aşı ve Çiçek Aşılaması: Osmanlı’dan Avrupa’ya

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Çiçek hastalığı ve eski yöntemler
Avrupalı hekimlerin raporları
Lady Mary Wortley Montagu

Çiçek hastalığına karşı hafif geçirilen hastadan alınan maddeyle koruma sağlama yöntemi (varyolasyon), XVII-XVIII. yüzyıllarda Osmanlı topraklarında halk arasında yaygın biçimde uygulanıyordu. Bu uygulama İngiliz elçilik çevresi ve hekim raporları aracılığıyla Avrupa’ya aktarıldı, orada yaygınlaştı ve sonunda Jenner’in modern aşısının önünü açtı.

Çiçek hastalığı ve eski yöntemler

Çiçek (variola), yüzyıllar boyunca dünyanın en ölümcül bulaşıcı hastalıklarından biriydi; hayatta kalanlarda yüzlerde ciddi izler bırakırdı. Çin, Hindistan, Afrika ve Orta Doğu’da hastalığın hafif bir formunu önceden geçirtme fikri eskiden beri vardı. Osmanlı topraklarında, özellikle Anadolu, Rumeli ve Kafkasya’da, yaşlı kadınların (aşıcı kadınlar) çocuklara küçük kesiklerle çiçek kabuğu veya irini bulaştırması yaygın bir halk uygulamasıydı. Bu yöntem hastalığı hafif geçirtmeyi amaçlıyordu ancak risklidir; bir miktar çocuk bu işlemden sonra ağır hastalanıp ölebiliyordu. Salgın hastalıklarla mücadelenin dinî ve hukuki yönü için dârüşşifa ve bimarhaneler: İslam’da hastane tarihi yazısına bakılabilir.

Avrupalı hekimlerin raporları

İstanbul’da yaşayan Avrupalı hekimler bu uygulamayı gözlemledi. Giacomo Pylarini (1701) ve Emmanuel Timoni (1713), Osmanlı’daki çiçek aşılamasını Londra’daki Royal Society’ye bildirdi; raporlar Philosophical Transactions‘ta yayımlandı. Bu raporlar, İngiliz bilim çevrelerinde yöntem hakkında merak uyandırdı ancak geniş uygulamaya hemen yol açmadı. Timoni, İstanbul’da Rum ve Türk ailelerin çocuklarına bu işlemi yaptıran bir hekimdi; yöntemi ayrıntılı biçimde tarif etti.

Lady Mary Wortley Montagu

İngiliz Büyükelçisi Edward Wortley Montagu’nun eşi Lady Mary Wortley Montagu (1689-1762), 1716-1718 arasında İstanbul ve Edirne’de yaşadı. Kendisi çiçek hastalığı geçirmiş ve yüzünde iz kalmıştı. 1717 Nisan’ında Edirne’den bir arkadaşına yazdığı mektupta, Türklerin “aşı” adı verdikleri bir uygulamayla çocuklara çiçek hastalığını hafif geçirttiklerini anlattı. 1718’de oğluna İstanbul’da bu işlemi yaptırdı; 1721’de İngiltere’de kızına da uygulattı. Veliaht Prensesi Caroline’ın çocuklarına da bu işlem uygulandı ve bazı mahkûm ve yetim çocuklar üzerinde deneme yapıldı. Böylece varyolasyon İngiltere’de kabul gördü. Lady Montagu’nun bu mektupları Turkish Embassy Letters adıyla yayımlandı. Bazı tarihçiler onun yöntemi “ilk tanıtan” olmadığını, ancak yaygınlaşmasında etkili olduğunu belirtir.

Jenner ve modern aşı

1796’da İngiliz hekim Edward Jenner, inek çiçeği geçirmiş kişilerin çiçekten korunduğunu gözlemledi ve sütçü kızdan aldığı inek çiçeği materyalini bir çocuğa uygulayarak ilk modern aşıyı geliştirdi. Bu yöntem varyolasyondan daha güvenliydi. “Vaccine” kelimesi Latince “vacca” (inek) sözcüğünden gelir. Aşı kısa sürede Avrupa’da yayıldı.

Osmanlı’da aşı

Jenner’in aşısı XIX. yüzyılın başında Osmanlı’ya tanıtıldı. Şanizâde Mehmed Ataullah Efendi gibi hekim ve bilginler aşı üzerine yazdı; II. Mahmud döneminde devlet eliyle çiçek aşılama kampanyaları başlatıldı ve 1830’lardan itibaren aşı memurları görevlendirildi. İstanbul’da Tıphane-i Âmire ve sonraki dönemde Dârülfünun tıp eğitiminde aşı konusu yer aldı. Aşıya dair dinî tartışmalar da yaşandı: bazı çevrelerde hastalığın kader olduğu ve müdahale edilemeyeceği düşüncesine karşı, tıbbi tedbirin kaderle çelişmediği savunuldu. Hadislerde “Allah her derdin devasını da indirmiştir” ifadesine (Buhârî, Tıb 1) dayanılarak tedavi ve korunma meşru sayıldı.

Mirası ve bugün

Çiçek hastalığı, aşı kampanyaları sayesinde 1980’de Dünya Sağlık Örgütü tarafından yeryüzünden silinmiş ilan edildi. Bu başarı, tıp tarihinde halk uygulamalarının, elçilik mektuplarının, bilimsel gözlemin ve devlet organizasyonunun birleşimiyle mümkün oldu. Osmanlı’daki halk aşısı uygulaması bu hikâyenin ilk halkalarından biridir. Aşı konusunun daha geniş tıp bağlamı için El-Kânûn fi’t-Tıb: İbn Sînâ’nın Tıp Kanunu yazısı da okunabilir. İlaç geleneği için eczacılık ve akrabâdinler yazısına bakılabilir.

Notlar

Tarihçiler, Osmanlı halk aşısının kökeninin Çin ve Hindistan’a mı yoksa Afrika’ya mı dayandığını tartışır. Kafkasya’daki (özellikle Çerkes) uygulamanın Avrupa’da özel ilgi gördüğü, çünkü Çerkes kadınların güzellikleriyle ün yaptığı ve çiçek izi taşımamalarının aşıya bağlandığı anlatılır; bu anlatı efsane niteliğinde olabilir.

Koruyucu hekimlik ve fıkıh

Aşı ve varyolasyonun dinî açıdan değerlendirilmesinde âlimler, hadislerdeki tedavi teşviklerini ve “zarar vermeme” ilkesini esas aldı. Riskli işlem olan varyolasyon için, faydanın zarardan fazla olması şartı aranırdı. Aşının güvenliği arttıkça görüşler de olumlu yönde pekişti. Günümüzde çağdaş fetva kurumları, güvenilir sağlık otoritelerinin onayladığı aşıları meşru kabul eder; kişisel sağlık kararlarında ise hekim görüşü esas alınır.

Aşı tarihine ilişkin başka bir halka: Eczacılık ve ilaç ticareti

Çiçek tedavisinde Osmanlı hekimleri hastaya serinletici içecekler, bitkisel ilaçlar ve karantina benzeri izolasyon önerirdi. Ailelerin çiçek geçiren çocukları ayrı odada tutması, bulaşmayı sınırlamaya yönelik bir halk tedbiriydi. Bu tecrübe, kimya ve simya geleneği ve eczacılık bilgisiyle birlikte Osmanlı sağlık kültürünü oluşturdu.

Sıkça Sorulan Sorular

Çiçek aşılaması Avrupa’ya nasıl geçti?

İstanbul’da bulunan İngiliz elçisinin eşi Lady Mary Wortley Montagu, 1717’de Edirne ve İstanbul’da gördüğü yöntemi İngiltere’ye anlattı ve kendi çocuklarına uygulattı; ayrıca Pylarini ve Timoni’nin raporları Royal Society’de yayımlandı.

Varyolasyon ile aşı arasındaki fark nedir?

Varyolasyonda hafif geçirilen hastanın kabuk ya da irininden alınan madde sağlam kişiye uygulanır; Jenner’in 1796’da geliştirdiği aşıda ise inek çiçeği materyali kullanılır ve risk daha düşüktür.

Osmanlı’da çiçek aşısı ne zaman yaygınlaştı?

XIX. yüzyılın ilk yarısında Jenner’in aşısı Osmanlı’ya tanıtıldı ve II. Mahmud döneminde devlet eliyle aşılama kampanyaları başlatıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Aşı" ve "Çiçek" maddeleri; Lady Mary Wortley Montagu, Turkish Embassy Letters; Royal Society, Philosophical Transactions (1714)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →