Göz Hekimliği (Kehhâlîn) İslam Medeniyetinde

Göz hekimliği, İslam medeniyetinde ayrı bir uzmanlık alanı olarak gelişti. Huneyn b. İshak’ın göz risalelerinden, Ammâr el-Mevsılî’nin katarakt emme yöntemine ve Ali b. Îsâ el-Kehhâl’in kapsamlı el kitabına uzanan bu gelenek, göz anatomisi, hastalıkları ve cerrahisinin sistematik biçimde yazıya geçirilmesini sağladı.

Kehhâl ve alanın doğuşu

Arapça “kuhl”, göz sürmesi olarak kullanılan ince toz anlamına gelir ve göz hastalıklarında ilaç olarak uygulanırdı. Göz hekimine bu yüzden “kehhâl” denmiştir. Göz hastalıklarının yaygınlığı (trahom, katarakt, göz enfeksiyonları) ve hastalıkların toplumsal yükü, bu uzmanlığın gelişmesini sağladı. Bimarhanelerde göz hastalıkları için ayrı bölümler ve kehhâller bulunurdu. Hastane düzeni için dârüşşifa ve bimarhaneler: İslam’da hastane tarihi yazısına bakılabilir.

Huneyn b. İshak

Bağdat’ta çalışan Hristiyan Arap hekim ve çevirmen Huneyn b. İshak (809-873), Yunanca tıp eserlerini Arapçaya çevirdi ve kendi eseri Aşr makâlât fi’l-ayn (Gözle İlgili On Makale) ile göz anatomisini ve hastalıklarını sistematik biçimde anlattı. Eserinde gözün katmanları, sıvıları ve sinirleri ayrıntılı çizimlerle gösterilir; bu, gözün anatomik açıklamasını içeren erken şemalardan biridir. Huneyn’in çevirileri, Galenos’un göz bilgisinin Arapçaya aktarılmasında belirleyici oldu. Göz fizyolojisi ve görme teorisi için optik biliminin kurucusu İbnü’l-Heysem ve Kitâbü’l-Menâzır yazısına bakılabilir.

Ali b. Îsâ el-Kehhâl ve Tezkiretü’l-kehhâlîn

Bağdat’ta XI. yüzyıl başında çalışan Ali b. Îsâ el-Kehhâl (Jesu Haly), Tezkiretü’l-kehhâlîn (Kehhâllerin Hatırlatması) adlı eseriyle tanınır. Kitap üç bölümden oluşur: gözün anatomisi, göz hastalıkları (yüz otuz civarında tanım) ve ilaçlar. Hastalıkların semptomlarını, nedenlerini ve tedavilerini ayrıntılı anlatır. Eser Latince çevirileriyle Avrupa’da XVIII. yüzyıla kadar göz hekimliği başvuru kitabı olarak kullanıldı. Bu geniş etki, Arapça göz literatürünün önemini gösterir.

Ammâr el-Mevsılî ve katarakt cerrahisi

Mısır’da Fâtımî Halifesi Hâkim döneminde (996-1021) çalışan Musullu Ammâr b. Ali el-Mevsılî, el-Müntehab fî ilmi’l-ayn adlı eserinde katarakt ameliyatlarını anlattı. Bu eserde içi boş bir metal iğne kullanılarak gözün merceğindeki bulanık maddenin emilmesi yöntemini tarif etti ve kendi uyguladığı vakalardan örnekler verdi. Bu, kataraktın emilerek çıkarılması yönteminin erken bir örneği olarak kabul edilir. Katarakt ameliyatları ayrıca “kouching” (merceği geriye itme) yöntemiyle de yapılıyordu. Ammâr’ın yöntemi sonrası yüzyıllarda bazı hekimlerce sürdürüldü. Cerrahi aletler için İslam tıbbında cerrahi aletler ve Zehrâvî yazısı okunabilir.

Diğer katkılar

Er-Râzî ve İbn Sînâ gibi hekimler göz hastalıklarına dair bölümler yazdı. İbnü’n-Nefîs, el-Mühezzeb fi’l-kuhl el-mücerreb adlı eserinde göz hastalıklarını ele aldı. XIII. yüzyılda Salâhaddîn b. Yûsuf el-Hamevî gibi hekimler göz hekimliğinde ilaç ve cerrahi yöntemleri sistemli biçimde yazdı. Ayrıca İbnü’l-Heysem’in optik çalışmaları, gözün çalışma biçimine dair temel bir anlayış sundu. Bu çalışma gelenekleri birleştiğinde göz hekimliği hem klinik hem teorik bir derinlik kazandı.

Osmanlı kehhâlleri

Osmanlı darüşşifalarında ve külliyelerinde kehhâl istihdam edildi. Sabuncuoğlu’nun Cerrahiyyetü’l-Hâniyye adlı eserinde göz ameliyatları ve göz hastalıkları konusunda bölümler vardır. Osmanlı döneminde göz hastalıklarının tedavisinde kuhl, damla, merhem ve cerrahi yöntemler kullanıldı. Göz hekimliği XIX. yüzyılda modern tıbbın bir branşı olarak yeniden örgütlendi.

Kuhl ve ilaçlar

Kuhl, antimon sülfür (stibnit) veya kurşun sülfür gibi mineral tozlardan hazırlanırdı. Göz sürmesi aynı zamanda kozmetik amaçlıydı; hadislerde Hz. Peygamber’in “ismid” kuhlünü kullandığı ve tavsiye ettiği aktarılır. Kuhl sözcüğü, Avrupa dillerine “alcohol” olarak geçti; bu kelime tarihçesi damıtma, imbik ve alkol kelimesinin kökeni yazısında anlatılır. Göz ilaçları, eczacılık geleneği içinde yer aldı: eczacılık ve akrabâdinler yazısı konuyla ilgilidir.

Muayene yöntemleri ve hastalıklar

Kehhâller gözü ışık altında muayene eder, göz kapağını çevirir, pupilla tepkisini izler ve hastanın görme keskinliğini sorgulardı. Trahom (kaba göz), kataraktın evreleri, glokomun öncü belirtileri, pterjium ve kirpik hastalıkları kitaplarda ayrı ayrı tarif edilir. Her hastalık için nedenler, belirtiler ve tedavi basamakları yazılır. Ağır hastalıklarda hastaya cerrahi öncesi yaşam tarzı önerileri verilir, ameliyat sonrası karanlık odada bekleme ve göz bandajı gibi bakım kuralları anlatılırdı. Bu sistematik anlatım, göz hekimliğinin yerleşik bir uzmanlık olduğunu gösterir.

Göz sağlığı ve toplum

Çöl iklimi, toz ve yoğun güneş ışığı gibi nedenlerle göz hastalıkları yaygındı. Camilerin ve vakıfların göz hastaları için yardım programları vardı; kör kişilere bakım ve eğitim imkânı sağlayan kurumlar bulunurdu. Kör âlim ve hafızların toplumdaki saygın yeri, bu alanda toplumsal bir kabul bulunduğunu gösterir. İlmi alanda ünlü kör âlimler yetişmiştir.

Göz hekimliği geleneğinin günümüzdeki yansıması, tıp tarihi müzelerinde sergilenen göz aletleri, el yazmaları ve kehhâl kutularında görülür. İstanbul ve Kahire’deki müzelerde bu aletler incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kehhâl ne demektir?

Arapça ‘kuhl’ (göz sürmesi) sözcüğünden türeyen kehhâl, göz hastalıklarını tedavi eden hekim ve göz ameliyatı yapan uzman anlamına gelir.

Ammâr el-Mevsılî kimdir?

X-XI. yüzyıllarda Mısır’da çalışan, içi boş bir iğneyle katarakt emme yöntemi tarif eden Musullu göz hekimidir.

İlk sistematik göz kitabı hangisidir?

Huneyn b. İshak’ın IX. yüzyılda yazdığı Aşr makâlât fi’l-ayn (Gözle ilgili on makale) adlı eser, göz anatomisi ve hastalıklarını sistemli biçimde ele alan erken Arapça eserlerdendir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 9 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kehhâl" maddesi; Ali b. Îsâ el-Kehhâl, Tezkiretü'l-kehhâlîn; Huneyn b. İshak, Aşr makâlât fi'l-ayn

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →