İslam Tıbbında Cerrahi Aletler ve Zehrâvî

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Cerrahinin yeri
ez-Zehrâvî ve et-Tasrîf
Alet ve yöntemler

İslam dünyasında cerrahi, Orta Çağ’da tıbbın uygulamalı ve giderek uzmanlaşan bir dalı olarak gelişti. Endülüslü Zehrâvî’nin otuzuncu bölümü cerrahiye ayrılmış, yaklaşık iki yüz aleti tanıtan et-Tasrîf adlı ansiklopedisi ve Osmanlı hekimi Sabuncuoğlu’nun resimli Cerrahiyyetü’l-Hâniyye’si, cerrahi alet ve yöntemlerin belgelendiği en önemli iki eserdir.

Cerrahinin yeri

Orta Çağ İslam tıbbında cerrahi (cerrâhiyye) çoğu zaman iç hastalıkları tedavi eden hekimlerden ayrı bir uzmanlıktı. Cerrahlar kırık-çıkık, yara, apse, bayılma gerektiren taş ameliyatı, katarakt, hemoroid ve diş işlemleri yapardı. İslam fıkhında ölü beden üzerinde inceleme konusu tartışmalı olduğundan sistematik otopsi yaygın değildi; ancak hekimler Galenos’un anatomisini ve hayvan diseksiyonlarını bilgi kaynağı olarak kullandı. Cerrahi tecrübe, hastanelerde ve savaş meydanlarında kazanılırdı. Hastane geleneği için dârüşşifa ve bimarhaneler: İslam’da hastane tarihi yazısı okunabilir.

ez-Zehrâvî ve et-Tasrîf

Ebü’l-Kāsım Halef b. Abbâs ez-Zehrâvî (Abulcasis), Endülüs Emevî devletinin başkenti Kurtuba yakınındaki Medînetüzzehrâ’da yaşadı ve yaklaşık 1013 yılında öldüğü kabul edilir. Hayatı hakkındaki bilgiler sınırlıdır. Başlıca eseri et-Tasrîf li-men aceze ani’t-te’lîf, otuz bölümlük bir tıp ansiklopedisidir. Otuzuncu bölüm cerrahiye ayrılmış olup, dağlama (kavterizasyon), kesi, kemik tedavisi, diş çekimi, taş çıkarma, yara dikişi ve çeşitli ameliyatları anlatır. Bölümde yaklaşık iki yüz alete ait çizim ve açıklama bulunur: bistüriler, pensler, sondalar, makas, diş aletleri, dağlama demirleri, kateterler ve rahim aynası gibi. Eser XII. yüzyılda Gerard of Cremona tarafından Latinceye çevrildi ve Avrupa cerrahisinde yüzyıllarca başvuru kaynağı oldu.

Alet ve yöntemler

Zehrâvî, yaralarda kanamayı durdurmak için kızgın demirle dağlama yöntemini sık kullanır. Damarların bağlanması için kedi bağırsağından yapılmış iplik (katgüt) kullandığını yazar. Cerrahi dikişte bu ipliğin kullanımı, enfeksiyon riskini azaltmak için bilinçli bir seçimdi. Mesane taşlarında kesi ve taş çıkarma yöntemleri, kadınlar için ebelik cerrahisi ve zor doğumda cenin çıkarma aletleri de anlatılır. Anestezi için afyon, banotu ve haşhaş esaslı karışımlar (müsekkin) kullanıldı; ancak bunların etkisi ve güvenliği sınırlıydı. Bu nedenle ameliyatlar hızlı ve kısa yapılmak zorundaydı. İlaç ve karışımlar için eczacılık ve akrabâdinler yazısına bakılabilir.

Göz ameliyatları

Göz hastalıkları için ayrı uzmanlar olan kehhâller, katarakt ameliyatları yapardı. Ammar el-Mevsılî (X-XI. yüzyıl) içi boş bir iğne ile katarakt emme yöntemini tarif etti. Bu konu göz hekimliği (kehhâlîn) yazısında ayrıca ele alınır.

Sabuncuoğlu ve Cerrahiyyetü’l-Hâniyye

Şerefeddin Sabuncuoğlu (1385-1468), Amasya’da doğup yetişen bir Osmanlı hekimiydi ve Amasya Darüşşifası’nda çalıştı. 1465’te, II. Mehmed döneminde tamamladığı Cerrahiyyetü’l-Hâniyye adlı eseri, Zehrâvî’nin et-Tasrîf’inin cerrahi bölümünü esas alır, ancak kendi gözlem ve tecrübelerini de ekler. Eser Türkçe yazılmış ve minyatürlerle resimlenmiştir; hastalar, ameliyatlar ve aletler renkli resimlerle gösterilir. Kitapta kadın cerrahların yer aldığı resimlerin bulunduğu söylenir; bu, kadınların da cerrahi uygulamada görev almış olabileceğine işaret eder, ancak yorum tartışmalıdır. Eser, Türk tıp tarihi açısından önemli bir belgedir. Eserin nüshaları Paris ve İstanbul kütüphanelerinde bulunur.

Sınırlar ve tartışmalar

Orta Çağ cerrahisi, anestezi ve antisepsi bilgisi eksik olduğu için büyük risk taşıyordu. Kanama, enfeksiyon ve şok ölüm nedeniydi. Bu nedenle hekimler, mümkün olduğunca cerrahi dışı tedavi yollarını denerdi. Müslüman hekimlerin cerrahiye “geride kalmış” olduğu yönündeki eski iddialar, Zehrâvî ve Sabuncuoğlu’nun eserleri incelendiğinde geçerliliğini yitirir; bununla birlikte İslam cerrahisinin o dönemin teknolojik sınırlarına bağlı kaldığını da belirtmek gerekir.

Bağlantılı yazılar

Tıp tarihinde dolaşım konusu için küçük kan dolaşımının keşfi ve İbnü’n-Nefîs, İbn Sînâ’nın eseri için El-Kânûn fi’t-Tıb yazıları okunabilir.

Diş hekimliği, kırık ve çıkık tedavisi

Zehrâvî diş çekimi, diş taşlarının temizlenmesi, çene kırıkları ve dişlerin tel ile sabitlenmesi gibi uygulamalar anlatır. Kırık ve çıkık tedavisinde atel, bandaj ve çekme yöntemleri kullanılırdı. Omuz çıkığı için kullanılan yöntemler ve omurga yaralanmalarında hastayı hareket ettirmeme tavsiyeleri de kitapta yer alır. Bu bölümler, cerrahın yalnızca kesen değil, aynı zamanda onaran bir hekim olduğunu gösterir.

Cerrahlık mesleği ve sorumluluk

Orta Çağ İslam toplumunda cerrahlar muhtesipler tarafından denetlenir, hata yapan cerrahların cezalandırılması için kurallar bulunurdu. Cerrah, hastaya ve yakınlarına işlemin risklerini anlatır, hasta ve aile onay verirdi. Hekimlik ahlakı, İshak b. Ali er-Ruhâvî’nin (IX. yüzyıl) Edebü’t-tabîb adlı eserinde de ele alınmıştır. Bu etik çerçeve, meslek mensuplarının hasta ile ilişkisini düzenlemek için önemliydi.

Bugün Zehrâvî’nin çizimleri, tıp tarihi müzelerinde ve çeşitli yayınlarda sergilenir; alet formlarının bir kısmı modern cerrahi aletlerle benzerlik gösterir. Bu benzerlik, işlevin biçimi belirlediğini gösteren iyi bir örnektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zehrâvî kimdir?

Endülüs’te Kurtuba yakınındaki Medînetüzzehrâ’da yaşamış, yaklaşık 936-1013 yıllarında hayatta olduğu bilinen ve Latince dünyada Abulcasis olarak tanınan hekimdir; et-Tasrîf adlı tıp ansiklopedisiyle bilinir.

Sabuncuoğlu kimdir?

Amasya’da 1385’te doğup 1468’de vefat eden Osmanlı hekimidir; 1465’te Türkçe yazdığı Cerrahiyyetü’l-Hâniyye, resimli ilk Türkçe cerrahi atlasları arasında kabul edilir.

İslam dünyasında cerrahi ne kadar yaygındı?

Cerrahi, tıbbın bir dalı olarak uygulanıyordu; kemik, yara, taş, katarakt ve dağlama işlemleri yapılıyordu; ancak anestezi ve enfeksiyon sorunları nedeniyle ameliyatlar sınırlıydı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zehrâvî" ve "Sabuncuoğlu" maddeleri; ez-Zehrâvî, et-Tasrîf li-men aceze ani't-te'lîf; Şerefeddin Sabuncuoğlu, Cerrahiyyetü'l-Hâniyye

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →