Meraga Rasathanesi ve Tûsî Çifti

Meraga Rasathanesi, İlhanlı hükümdarı Hülâgû’nun desteğiyle Nasîrüddin et-Tûsî tarafından 1259’da kurulan, geniş bir kütüphane ve çok uluslu bir bilgin topluluğunu barındıran büyük bir gözlemevidir. Burada geliştirilen “Tûsî çifti” adlı geometrik düzenek, gezegen hareketlerinin açıklanmasında kullanılan ve sonraki yüzyıllarda tartışılan önemli bir matematiksel araçtır.

Kuruluş: Moğol fethi ve Tûsî

1258’de Hülâgû Han komutasındaki Moğol ordusu Bağdat’ı ele geçirdi ve Abbâsî hilafetine son verdi. Nasîrüddin et-Tûsî (1201-1274), Alamut’ta İsmailîlerin yanında bulunan bir bilgin olarak, Moğol fethiyle Hülâgû’nun hizmetine geçti. Tûsî, Hülâgû’yu bir rasathane kurmaya ikna etti. 1259’da Azerbaycan’ın Meraga şehrinde yapımına başlanan rasathane, çevre bölgelerden, hatta Çin’den gelen bilginleri bir araya getirdi. Hülâgû’nun bilimsel faaliyeti desteklemesi, fetihle sonuçlanan yıkımın yanında kültürel bir yapıcı yönü de gösteren çelişkili bir tablodur. Tarihî bağlam için Müslüman astronomlar ve gözlemevleri geleneği yazısına bakılabilir.

Rasathane ve kütüphane

Meraga’daki rasathane, bir tepe üzerine kurulmuş, büyük aletler barındıran bir yapı kompleksiydi. Burada armiller küre, duvar kadranı, azimut halkası ve diğer aletler kullanıldı. Kaynaklarda anılan bilginler arasında Muayyidüddin el-Urdî (aletlerin yapımcısı), Kutbüddin eş-Şîrâzî, Necmeddin el-Kâtibî ve Fahrüddin el-Merâgî vardır. Rasathaneye bağlı büyük bir kütüphane kuruldu; bazı kaynaklarda yüz binlerce cilt olduğu söylenir, ancak bu sayı abartılı olabilir. Yazma eserler Bağdat ve diğer şehirlerin fethi sırasında toplanmış kitaplardan oluşuyordu.

Zîc-i İlhânî

Meraga çalışmalarının başlıca ürünü olan Zîc-i İlhânî (İlhanlı Zîci), yaklaşık 1272’de tamamlandı. Yıllarca süren gözlemlere dayanan bu zîc, gezegenlerin ortalama hareketlerini, takvim hesaplarını ve yıldız konumlarını içerir; Farsça yazılmıştır. Yaygın biçimde kullanıldı; Bizans astronomi çevrelerine de ulaştığı ve orada Yunancaya aktarıldığı belirtilir. Zîc geleneği için Zîc nedir? yazısına bakılabilir.

Tûsî çifti

Nasîrüddin Tûsî, et-Tezkire fî ilmi’l-heyʾe adlı eserinde bir geometrik düzenek tanımladı: çapı iki birim olan büyük bir çemberin içinde, çapı bir birim olan küçük bir çember, büyük çemberin içinde yuvarlanırken, küçük çemberin üzerindeki bir nokta doğrusal salınım hareketi yapar. Bu “Tûsî çifti”, Batlamyus’un gezegen modelindeki “eşit hız noktası” (equant) varsayımını kullanmadan, düzgün dairesel hareketlerin birleşimiyle düzensiz görünen hareketi açıklamayı mümkün kıldı. Batlamyus modelinin felsefi açıdan rahatsız edici yönünü giderme çabasıydı. Bu yöntem, sonraki Meraga bilginleri tarafından geliştirildi.

Kopernik bağlantısı tartışması

Kopernik’in De revolutionibus (1543) adlı eserinde, Tûsî çiftiyle matematiksel olarak eşdeğer bir düzenek kullandığı görülür. Bu benzerlik, tarihçileri Meraga bilginlerinin çalışmalarının Kopernik’e ulaşıp ulaşmadığı sorusuna yöneltti. Bizans kaynakları aracılığıyla (Gregory Chioniades gibi isimlerin Farsça eserleri Yunancaya çevirmesi) bir aktarım olabileceği ileri sürülmüştür. Ancak doğrudan bir kanıt sınırlıdır; bu nedenle etkinin derecesi hâlâ tartışılmaktadır. Okurun bu konuda abartılı iddialardan kaçınması gerekir.

Meraga’nın sonu ve mirası

Rasathane Nasîrüddin Tûsî’nin 1274’te ölümünden sonra gerilemeye başladı ve XIV. yüzyılda terk edildi. Kalıntıları bugün İran’ın Meraga şehrinde arkeolojik alan olarak korunur. Meraga çevresinden yetişen Kutbüddin eş-Şîrâzî, İbnü’ş-Şâtır ve diğerleri, astronomi modellerinin gelişmesine katkı yaptı. Rasathane modeli, sonraki Semerkant ve İstanbul rasathanelerinin örnek aldığı bir kurumsal çerçeve sundu.

Bağlantılı yazılar

Trigonometri için trigonometrinin İslam dünyasında gelişimi, Semerkant gözlemevi için Semerkant Rasathanesi ve Uluğ Bey Zîci, İstanbul için İstanbul Rasathanesi neden yıkıldı? yazıları okunabilir.

Tûsî’nin diğer eserleri

Nasîrüddin Tûsî yalnızca astronom değildi; felsefe, kelam, ahlak ve mantık alanlarında da önemli eserler yazdı. Ahlâk-ı Nâsırî Farsça yazdığı ahlak kitabıdır ve Osmanlı dahil geniş bir coğrafyada okundu. Kelamda Tecrîdü’l-itikād adlı eseri uzun yıllar medreselerde şerhlerle okutuldu. Matematikte Kitâbü’ş-şekli’l-kattâ’ ile trigonometrinin bağımsız bir disiplin olarak ele alınmasında rol oynadı. Bu çeşitlilik, onu İslam dünyasının çok yönlü bilginlerinden biri yapar. Trigonometrideki katkısı için trigonometrinin İslam dünyasında gelişimi yazısına bakılabilir.

Rasathanenin işleyişi

Meraga’da rasathane bir mimari komplekstir: gözlem kuleleri, kütüphane, atölyeler ve bilginlerin kaldığı odalar. Vakıf gelirleriyle finanse edilen kurum, bilginlere maaş ve barınma sağlıyordu. Hülâgû’nun bu kuruma kaynak ayırmasında hem bilimsel merak hem de astrolojik danışmanlık beklentisi rol oynamış olabilir; Moğol yöneticiler için müneccimler sarayda önemli bir yer tutuyordu. Bu yönüyle Meraga, bilimin siyasi güçle iç içe geçtiği bir kurumdur.

Bugün Meraga’daki kalıntılar arkeolojik çalışmalarla incelenmekte; tepenin üzerindeki temel izleri, rasathanenin plan ve boyutlarına dair ipuçları vermektedir. İran’daki bu alan, İslam bilim tarihinin önemli simgelerinden biri olarak ziyaretçilere açıktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tûsî çifti nedir?

Küçük bir çemberin büyük bir çemberin içinde, çapı iki katı olan çemberde dönerken doğrusal bir hareket üreten geometrik düzenektir; Nasîrüddin Tûsî bunu gezegenlerin hareketini açıklamak için kullandı.

Meraga Rasathanesi nerede ve ne zaman kuruldu?

Bugünkü İran’ın Azerbaycan bölgesindeki Meraga şehrinde, İlhanlı hükümdarı Hülâgû’nun desteğiyle 1259’da kurulmaya başlanmıştır.

Tûsî çifti Kopernik’i etkiledi mi?

Kopernik’in De revolutionibus’ta benzer bir matematik araç kullandığı bilinir; aktarımın yolunu (Bizans kaynakları üzerinden olması gibi) tarihçiler hâlâ tartışmaktadır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Merâga Rasathânesi" ve "Nasîrüddin et-Tûsî" maddeleri; George Saliba, Islamic Science and the Making of the European Renaissance; Nasîrüddin et-Tûsî, et-Tezkire fî ilmi'l-heyʾe

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →