Yeşil Cami (Bursa): Tarihi, Mimari Özellikleri ve Hikâyesi
Bursa Yeşil Cami'nin tarihçesi, Çelebi Sultan Mehmed'in yaptırdığı külliye, çini süslemeleri, mihrap ve mahfil, Yeşil Türbe ve UNESCO Dünya Mirası içindeki yeri.
- Tarihçe
- Mimari Plan
- Çini ve Süslemeler
Bursa’daki Yeşil Cami, Çelebi Sultan Mehmed tarafından 15. yüzyılın başında yaptırılan, erken Osmanlı mimarisinin en zarif örneklerinden biri olarak kabul edilen cami ve külliyedir. Çini süslemeleri, taç kapısı, mihrabı ve Yeşil Türbe’siyle Bursa’nın sembol yapılarından biridir.
Tarihçe
Osmanlı Devleti’nin ilk başkentlerinden olan Bursa’da, Yıldırım Bayezid’in oğlu Çelebi Sultan Mehmed, fetret devrinin ardından devleti toparladığında kendi adını taşıyan bir külliye yaptırmak istemiştir. Yapının temeli yaklaşık 1412’de atılmış, cami 1419-1420 civarında tamamlanmış, külliyenin diğer bölümleri yaklaşık 1424’e kadar sürmüştür. Mimarı konusunda kaynaklarda Hacı İvaz Paşa adı geçer. Yapı, hem bir cami hem de bir zaviye-külliye niteliğindedir.
Çelebi Sultan Mehmed, 1421’de vefat etmiş ve Yeşil Türbe’de defnedilmiştir. Camiyi ise oğlu II. Murad’ın döneminde yapım tamamlanmıştır. Külliye; cami, türbe, medrese, imaret ve hamamdan oluşur. Zaman içinde depremlerle zarar görmüş, 19. yüzyılda ve sonraki dönemlerde onarılmıştır. 1855 Bursa depreminde ağır hasar gören yapılar, sonradan restore edilmiştir.
Mimari Plan
Yeşil Cami, ters T planlı bir erken Osmanlı camisidir. Girişteki dikdörtgen bir iç mekân iki yanda eyvan bölümleriyle bağlanır; merkezi mekân kubbeyle örtülü, ana eyvan ise beşik tonozla kapatılmıştır. Bu plan türü, erken dönem Osmanlı camilerinde ve zaviyelerde sıkça kullanılmıştır. Yapı, zaviye işlevinin etkisiyle misafir ve dervişlerin barınma ihtiyacına da yer verir.
Dış cephe mermer kaplamalıdır ve cümle kapısı (taç kapı) oldukça süslüdür. Kapının mukarnaslı niş yapısı, Selçuklu geleneğinin devamı niteliğindedir. Mukarnas denen stalaktit süslemeler hakkında mukarnas nedir yazısında geniş bilgi vardır. Yapının tek minaresi sonradan yenilenmiştir.
Çini ve Süslemeler
Yeşil Cami’yi tanınır kılan en önemli özellik, çini ve alçı süslemelerdir. İç mekânda mihrap, mahfil ve duvarlarda yeşil, turkuaz, mor ve sarı renkli çiniler kullanılır. Çinilerin yapımında Tebriz’den gelen ustaların rol oynadığı ve çalışmanın başında “Mehmed el-Mecnun” adıyla anılan bir sanatçının bulunduğu kaynaklarda aktarılır. Hayat ağacı, palmet, rumi ve geometrik motifler görülür. Çinilerin tekniği “kuru sır” ya da “kuruma” olarak adlandırılan bir yöntemdir.
Mihrap, çok katmanlı mukarnas ve çini işçiliğiyle öne çıkar. Hünkâr mahfili, yani sultanın ibadet için ayrılmış bölümü, üst katta bulunur ve çini kaplamalarıyla zengin bir görünüm sunar. Bu mahfil bölümü hakkında genel bilgi için mahfil, müezzin mahfili ve hünkâr mahfili nedir yazısı yararlıdır.
Yeşil Türbe
Cami külliyesine bağlı Yeşil Türbe, Çelebi Sultan Mehmed’in kabrinin bulunduğu sekizgen planlı, kubbeli bir yapıdır. Dışı bir zamanlar firuze yeşili çinilerle kaplıydı; bu çiniler 1855 depreminde ve sonrasında zarar görmüştür. İç mekânda türbenin mihrabı, kabir sandukaları ve duvarlardaki çini panolar büyük bir sanat eseri olarak görülür. Sandukalar Çelebi Mehmed’in yanı sıra ailesine ait kişilere aittir. Türbe mimarisi hakkında türbe ve kümbet mimarisi yazısına bakılabilir.
Bursa’nın Mimari Kimliğindeki Yeri
Bursa, Osmanlı mimarisinin ilk dönem gelişimini yansıtan eserlerle doludur: Ulu Cami, Orhan Gazi Külliyesi, Muradiye ve Yeşil Cami. Yeşil Cami, bu yapılar arasında sanatsal zenginlik bakımından ayrı bir yere sahiptir. Bursa Ulu Camii’nin çok kubbeli yapısıyla Yeşil Cami’nin zarif iç mekânı arasında belirgin bir üslup farkı vardır. Bursa Ulu Camii yazısı bu karşılaştırmayı yapmak için kullanılabilir.
Koruma ve Ziyaret
Yeşil Cami, ziyaretçilere açık bir ibadet mekânıdır. Cami ve türbe bölümleri düzenli olarak bakıma alınır. Ziyaretçilerin sessiz olması, ayakkabılarını çıkarması ve uygun kıyafet giymesi beklenir. Bursa’daki diğer önemli yapılarla birlikte gezilebilir. Yapının çevresi Bursa’nın tarihî dokusunu korumaya çalışan bir koruma planı içinde yer alır.
Sonuç
Yeşil Cami, erken Osmanlı mimarisinin çini sanatıyla birleştiği önemli bir eserdir. Taç kapısı, mihrabı ve türbesi, Anadolu Selçuklu ve İlhanlı sanatının Osmanlı’ya aktarılışını gözler önüne serer. İstanbul’daki büyük camilerle karşılaştırmak için Ayasofya ve Fatih Camii yazıları faydalı olacaktır.
Külliyenin Diğer Yapıları ve Sosyal İşlevi
Yeşil Külliye’nin medrese bölümü bugün Türk ve İslam Eserleri Müzesi olarak kullanılmaktadır. İmaret, yani aşevi bölümü, geçmişte yoksullara, öğrencilere ve yolculara yemek verirdi. Hamam ise külliyenin gelir kaynağı ve temizlik kültürünün parçasıydı. Bu bütünlük, Osmanlı vakıf sisteminin dinî, eğitsel ve sosyal hizmetleri bir arada sunma anlayışını gösterir. Bursa’daki bu vakıf geleneği, sonraki dönemlerde İstanbul’daki selâtin külliyelerinin de örneği olmuştur. Külliyenin çevresindeki Yeşil semti, günümüzde Bursa’nın turistik ve kültürel merkezlerinden biri olarak canlılığını korumaktadır. Ziyaretçiler camiyi gezerken kuşluk vakitlerinin ışığıyla çinilerin parlayışını yakından görebilirler. Yapının en dikkat çeken yönlerinden biri, ışığın pencerelerden süzülürken çini yüzeylerde yarattığı renk oyunlarıdır. Benzer bir süsleme anlayışını Edirne ve İznik çevresindeki yapılarda da görmek mümkündür. Erken Osmanlı üslubunun dönemsel gelişimi için Osmanlı mimarisinin dönemleri ve özellikleri yazısına başvurabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Yeşil Cami’yi kim yaptırdı?
Osmanlı Sultanı Çelebi Sultan Mehmed (I. Mehmed) tarafından, yaklaşık 1412-1419 yılları arasında yaptırılmış ve çevresindeki külliye yaklaşık 1424’e kadar tamamlanmıştır.
Yeşil Cami neden bu adla anılır?
Adını, çevresindeki yapılarda ve özellikle türbede kullanılan yeşil-turkuaz çinilerden almıştır. Yeşil Türbe de aynı külliyenin parçasıdır.
Yeşil Cami UNESCO listesinde mi?
Evet. Yeşil Cami ve külliyesi, 2014’te UNESCO Dünya Mirası listesine alınan “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” alanı içinde yer alır.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yeşil Külliye" maddesi; Godfrey Goodwin, A History of Ottoman Architecture; Kültür ve Turizm Bakanlığı, Bursa ve Cumalıkızık UNESCO bilgi sayfaları (ktb.gov.tr)
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yeşil Külliye" maddesi
- Godfrey Goodwin, A History of Ottoman Architecture
- Kültür ve Turizm Bakanlığı, Bursa ve Cumalıkızık UNESCO bilgi sayfaları (ktb.gov.tr)
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.