Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası: Tarihi ve Mimarisi
Sivas Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi ne zaman yapıldı? 1228-29 tarihli Mengücek yapısı, taş işçiliği, kapılar, mimar Hürremşah ve UNESCO Dünya Mirası olarak önemi.
- Tarihçe
- Mimari Plan
- Taç Kapılar ve Taş İşçiliği
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Sivas’ın Divriği ilçesinde 1228-1229 yıllarında Mengücek Beyliği döneminde yaptırılan, taç kapılarındaki olağanüstü taş işçiliğiyle ünlü bir külliyedir. 1985’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan yapı, Anadolu Türk mimarisinin en özgün eserlerinden biridir.
Tarihçe
Divriği, 12. yüzyılda Mengücekoğulları’nın Divriği kolunun merkezi olmuştur. Beyliğin hükümdarı Ahmed Şah, 1228-29 yılında şehrin yüksek yerinde bir cami yaptırmış; karısı veya yakını olduğu bildirilen Melike Turan Melek ise aynı dönemde bitişikte bir darüşşifa (hastane) yaptırmıştır. Kitabelerde bu isimler ve mimarın adı geçer. Yapı Anadolu Selçuklu dönemine denk gelir ve Selçuklu etkisini taşır.
Divriği’de Mengücekler’in yaklaşık yüzyıl hüküm sürdüğü bilinmektedir; 14. yüzyılda bölge Eretna ve ardından Osmanlı yönetimine girmiştir. Cami ve darüşşifa yüzyıllar boyunca ayakta kalmıştır. Bölge sık sık deprem riski taşıdığından zaman zaman onarım görmüştür. Sivas’ın dağlık bir bölgesinde yer alması, yapının tarih boyunca kısmen korunmasında etkili olmuştur.
Mimari Plan
Cami ile darüşşifa yan yana ve birbirine bağlı iki yapı olarak tasarlanmıştır. Camii, kuzey-güney yönünde uzanan, kemerli ve ayaklı bir yapıdır; ortasında kubbe bulunur. Yapının doğu ve batısında dikdörtgen planlı bölümler vardır. Darüşşifa ise ortadaki açık avlusu ve ona açılan eyvanlarıyla Anadolu Selçuklu hastane mimarisinin tipik örneğidir. Avlunun ortasında bir havuz yer alır ve kubbeyi taşıyan yapı sistemi dikkat çekicidir.
Camii’nin kubbesi mukarnaslı yıldız şeklinde bir tonoz sistemiyle örtülüdür. İç mekânda sütunlar yerine ayaklar kullanılmıştır; bu ayaklar kemerlerle bağlanır. Yapı Anadolu mimarisinin farklı bölgesel geleneklerini yansıtır. Selçuklu mimarisinin genel özellikleri için Selçuklu mimarisi: kervansaraylar, kümbetler, camiler yazısına bakılabilir.
Taç Kapılar ve Taş İşçiliği
Divriği Ulu Camii’nin asıl ünü, üç taç kapısından gelir: Batı (Kuzey), Doğu ve Darüşşifa kapıları. Kapı yüzeyleri, taşın neredeyse oyma değil dantel gibi işlendiği bitkisel, geometrik ve kabartma motiflerle kaplıdır. Özellikle camiin kuzey kapısı, Selçuklu taş işçiliğinin en zengin örneği kabul edilir. Motifler arasında palmet, rumi, yıldız ve kuşak kompozisyonları bulunur; bazı kısımlarda süslemeler “barok” benzeri derinlikteki yüksek kabartmalar olarak tanımlanır. Bunlar, Batı sanatındaki gelişmelerden çok önce yapılmış özgün bir üsluptur.
Kapıların çevresindeki kabartmalar, İslam öncesi Anadolu ve Kafkas taş işçiliği geleneğinden de izler taşır. Kapı kemerlerindeki geometrik örgülerde kabartma tekniği ile çok katmanlı kompozisyon gösterilir. Taç kapıların mukarnas yapısı hakkında mukarnas nedir yazısı yararlıdır.
Darüşşifa ve Sağlık Anlayışı
Darüşşifa, “şifa evi” anlamına gelir; Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde hastane ve tıp eğitimi merkezi olarak hizmet verirdi. Divriği Darüşşifası’nda hasta bakımı, ilaç hazırlama ve tıp eğitimi birlikte yürütülürdü. Yapının avlusundaki havuz ve su sesi, hastaların psikolojik iyilik hâlinde etkili olduğuna dair bilgilere bağlanır; müzik ve su sesinin tedavi aracı olarak kullanıldığına dair kayıtlar Anadolu darüşşifaları için anlatılır, fakat Divriği için kesin belgeye ihtiyaç vardır.
İslam medeniyetinde hastane yapıları ve vakıf sağlık hizmetleri çok gelişmiştir. Kervansaraylar ve darüşşifalar, ticaret yollarında ve şehirlerde yardımlaşma kurumları olarak yer almıştır. Ticaret yolları ve konaklama yapıları hakkında kervansaraylar ve İpek Yolu’nda İslam medeniyeti yazısına bakılabilir.
Mimar Hürremşah ve Üslup
Kitabelerde anılan ustalardan Ahlatlı Hürremşah, adına bakılırsa Van Gölü kıyısındaki Ahlat çevresinden gelen bir ustadır. Ahlat, taş işçiliğiyle ünlü bir merkezdir ve Selçuklu-Eyyubi sanat çevresinin bir parçasıdır. Hürremşah’ın üslubu, hem Ahlat taş işçiliği geleneğini hem de Anadolu’nun yerel geleneklerini yansıtır. Bu bakımdan Divriği, Anadolu’daki farklı sanat çevrelerinin buluştuğu bir kavşak olarak yorumlanır.
Koruma ve UNESCO Statüsü
1985’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Türkiye’den bu listeye giren ilk eserlerdendir. UNESCO gerekçesinde yapının özgün taş işçiliği ve mimari yeniliği vurgulanır. Yapıların bakımı ve restorasyonu Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde yürütülmektedir. Ziyaretçiler, yapının sessiz atmosferini ve taç kapıların detaylarını yakından inceleyebilir.
Sonuç
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Anadolu’nun 13. yüzyıl mimari ve sanat birikiminin en çarpıcı örneklerinden biridir. Hem ibadet hem sağlık hizmeti sunan bu külliye, İslam medeniyetinin bütüncül hizmet anlayışını yansıtır. Erken dönem camilerle karşılaştırma için Bursa Ulu Camii ve Fatih Camii yazıları okunabilir.
Ziyaret ve Çevre
Divriği, Sivas’a yaklaşık iki saat mesafede, Kemah ve Erzincan hattında yer alan küçük bir ilçedir. Camii ve darüşşifa bir tepe üzerinde konumlanmıştır; yanında Divriği Kalesi’nin kalıntıları ve Kale Camii gibi yapılar bulunur. Ziyaretçiler genellikle önce taç kapıları inceler, sonra iç mekâna geçer. Camii ibadete açıktır; bu nedenle ibadet vakitlerine saygı göstermek ve sessiz olmak gerekir. Yapının taşı kireçtaşı ve kumtaşı karışımı olup bu durum hem işlemeyi kolaylaştırmış hem de zamanla aşınmaya yol açmıştır. Bu yüzden koruma çalışmalarında nem, donma-çözülme ve deprem riskleri dikkate alınır. Divriği Ulu Camii, Anadolu’nun ortasında yaşanan sanat patlamasının tanığıdır ve Selçuklu sonrası Beylikler döneminin yaratıcılığını gösterir. Bölgedeki başka tarihî yapılar ve külliyeler için Mihrimah Sultan Camii gibi daha geç dönem eserlerle karşılaştırma yapmak da öğretici olabilir.
Anadolu’daki erken dönem camilerini karşılaştırmak için ayrıca Konya Alaaddin Camii yazısına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Divriği Ulu Camii ne zaman yapılmıştır?
Kitabelere göre cami ve darüşşifa 1228-1229 (Hicri 626) yıllarında Mengücek Beyliği’nin Divriği kolu tarafından yaptırılmıştır. Cami Ahmed Şah, darüşşifa ise Melike Turan Melek adına yaptırılmıştır.
Mimarı kimdir?
Kitabelerde birkaç usta adı geçer; bunların başında Ahlatlı Hürremşah anılır. Yapılardaki taş işçiliği tarz bakımından Anadolu Selçuklu sanatının doruk noktalarından sayılır.
UNESCO listesinde mi?
Evet. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, 1985’te Türkiye’den UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren ilk eserler arasında yer almıştır.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Divriği" ve "Divriği Ulu Camii" maddeleri; Kültür ve Turizm Bakanlığı, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası UNESCO bilgi sayfaları (ktb.gov.tr); Oktay Aslanapa, Türk Sanatı
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Divriği" ve "Divriği Ulu Camii" maddeleri
- Kültür ve Turizm Bakanlığı, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası UNESCO bilgi sayfaları (ktb.gov.tr)
- Oktay Aslanapa, Türk Sanatı
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.