Hayvanların Zekâtı: Koyun, Sığır ve Devede Nisap Ölçüleri

Kısa cevap: Yılın çoğunu merada otlayarak geçiren (sâime), üretim ve süt amacıyla beslenen koyun-keçi, sığır-manda ve develer belirli sayıya ulaştığında zekâta tabidir. Nisabın başlangıcı koyun ve keçide 40, sığır ve mandada 30, devede 5’tir. Yılın çoğunda yemle, ahırda beslenen hayvanlar ile binek, yük ve çift sürme işinde kullanılanlar bu şekilde zekâta tabi olmaz. Alım satım amacıyla beslenen hayvanlar ise ticaret malıdır; değerleri üzerinden kırkta bir zekâtı verilir.

Dayanağı

Hayvanların zekât ölçüleri, Hz. Ebû Bekir’in Bahreyn’e gönderdiği Enes b. Mâlik’e yazıp verdiği ve “Resûlullah’ın Müslümanlara farz kıldığı sadaka ölçüsü” diye başlayan meşhur mektuba dayanır (Buhârî, Zekât 38). Sığırların nisabı ise Muâz b. Cebel’in Yemen’e gönderilirken aldığı talimatta yer alır (Ebû Dâvûd, Zekât 4; Tirmizî, Zekât 5).

Koyun ve keçide zekât

• 1-39 arası: zekât yok,
• 40-120 arası: 1 koyun,
• 121-200 arası: 2 koyun,
• 201-399 arası: 3 koyun,
• 400’de 4 koyun; sonrasında her yüz için 1 koyun eklenir.

Koyun ve keçi aynı cins sayılır, birbirine eklenir. Verilecek hayvanın bir yaşını doldurmuş olması gerekir.

Sığır ve mandada zekât

• 1-29 arası: zekât yok,
• 30-39 arası: iki yaşına basmış bir dana (tebî’),
• 40-59 arası: üç yaşına basmış bir dana (müsinne),
• 60’ta: iki yaşına basmış iki dana; sonrasında her otuzda bir tebî’, her kırkta bir müsinne hesabıyla devam edilir.

Devede zekât

Devenin nisabı beştir. 5-24 arası her beş deve için bir koyun verilir. 25 deveden itibaren zekât, yaşları kademeli olarak artan dişi develer şeklinde verilir (25-35 için iki yaşına basmış bir dişi deve, 36-45 için üç yaşına basmış bir dişi deve gibi). Ayrıntılı tablo fıkıh kitaplarında yer alır; ülkemizde deve besiciliği yaygın olmadığından burada özetle geçiyoruz.

Sâime şartı ve günümüz besiciliği

Hanefi, Şafii ve Hanbeli mezheplerine göre hayvanların sayı üzerinden zekâta tabi olması için yılın yarıdan fazlasında merada, masrafsız otlaması gerekir. Hadiste “sâime koyunlarda” kaydının geçmesi bu şartın delilidir. Mâliki mezhebi ise bu şartı aramaz.

Bugün Türkiye’de hayvancılığın önemli bir kısmı ahır besiciliği şeklindedir. Bu durumda şu ayrım yapılır:

1. Besi ve alım satım amaçlı işletmeler: Hayvanları semirtip satan besici için hayvanlar ticaret malıdır. Zekât günündeki toplam değer, nakit ve alacaklarla toplanır; borçlar ve o yılın yem borcu gibi yükümlülükler düşülür; kalanın kırkta biri verilir.
2. Süt işletmeleri: Yemle beslenen süt inekleri üretim aracı sayılır; hayvanların kendisinden zekât gerekmez. Sütten elde edilen ve biriken gelir nisaba ulaşırsa zekâtı verilir.
3. Mera hayvancılığı: Yılın çoğunu yaylada, merada geçiren sürüler klasik nisap tablosuna göre zekâtlandırılır.

Zekât hayvan olarak mı verilmeli?

Hanefi mezhebine göre hayvanın kendisi yerine değeri para olarak da verilebilir. Hayvan verilecekse ne en kıymetlisi seçilmeye zorlanır ne de en düşkünü verilir; orta hâllisi esastır. Peygamberimiz, Muâz’ı Yemen’e gönderirken “insanların mallarının en kıymetlilerini almaktan sakın” buyurmuştur (Buhârî, Zekât 63; Müslim, Îmân 29).

Zekâta tabi olmayan hayvanlar

• Binek, yük ve çift sürmede kullanılan hayvanlar,
• Ticaret amacı olmaksızın beslenen at, katır ve eşek (at konusunda Ebû Hanîfe’nin farklı bir görüşü bulunmakla birlikte fetva İmâmeyn’in görüşüne göredir),
• Kümes hayvanları ve arılar sayı üzerinden zekâta tabi değildir; ticaret için besleniyorsa ticaret malı, ürünü satılıyorsa geliri birikim olarak değerlendirilir. Balda ise Hanefi mezhebine göre öşür vardır.

İki nisap arasındaki sayılar ve ortak sürüler

Tabloda görüldüğü gibi, iki nisap basamağı arasında kalan sayılar için ek zekât gerekmez. Örneğin 40 koyunu olan da 120 koyunu olan da bir koyun verir. Fıkıhta bu aralığa “afv” denir ve mükellef için bir kolaylıktır. Hanefi mezhebinde, birkaç kişinin ortak olduğu sürüde her ortağın payı ayrı değerlendirilir: İki kardeşin ortak 60 koyunu varsa her birinin payı 30 olduğundan ikisine de zekât düşmez. Şafii mezhebinde ise belirli şartlarla ortak sürü tek kişinin malı gibi kabul edilir ve 60 koyun için bir koyun verilir.

Zekâtın hikmeti ve hayvan sahiplerine düşen diğer sorumluluklar

Hayvancılıkla uğraşanların sorumluluğu zekâtla sınırlı değildir. Hayvanlara iyi bakmak, aç ve susuz bırakmamak, güçlerinin üstünde yük yüklememek dinî birer görevdir. Peygamberimiz, bir kediyi aç bırakarak ölümüne sebep olan kadının bu yüzden azaba uğradığını haber vermiştir (Buhârî, Bed’ü’l-halk 17; Müslim, Selâm 151). Sürüsünün zekâtını veren ve hayvanlarının hakkını gözeten kimse, malının bereketini umabilir.

Sık Sorulan Sorular

35 koyunum ve 10 keçim var, zekât verir miyim?

Evet. Koyun ve keçi aynı cinsten sayıldığından toplam 45 eder ve nisabı aşar. Hayvanlar sâime ise ve üzerinden bir yıl geçmişse bir koyun veya bedeli zekât olarak verilir.

Yıl içinde doğan kuzular hesaba katılır mı?

Nisap yetişkin hayvanlarla oluşmuşsa, yıl içinde doğan yavrular analarına tabi olarak yıl sonunda sayıya dâhil edilir.

Kurbanlık yetiştirip satıyorum, nasıl hesaplayacağım?

Bu bir ticari faaliyettir. Zekât gününüzde elinizde bulunan satılık hayvanların piyasa değerini, nakdinizi ve alacaklarınızı toplayıp borçlarınızı düşersiniz; kalan nisabı aşıyorsa yüzde 2,5’ini verirsiniz.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Zekât 38, 63; Müslim, Îmân 29; Ebû Dâvûd, Zekât 4; Tirmizî, Zekât 5; Mevsılî, el-İhtiyâr, Kitâbü'z-Zekât; Din İşleri Yüksek Kurulu, Fetvalar