Kubbetü’s-Sahre ve Emeviyye Camii: Emevî Mimarisinin İki Eseri

Kubbetü’s-Sahre, Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân tarafından Kudüs’te yaptırılmış ve 72/691-692 yılında tamamlanmıştır; İslam mimarisinin günümüze ulaşan en eski anıtsal eseridir. Şam’daki Emeviyye Camii ise oğlu Velîd b. Abdülmelik tarafından 706-715 yılları arasında inşa ettirilmiştir. Bu iki yapı, İslam sanatının ilk büyük örnekleri olmaları yanında Müslümanların Kudüs ve Şam’la kurduğu manevi bağın da simgeleridir.

Kubbetü’s-Sahre Nedir?

Kubbetü’s-Sahre, “kayanın kubbesi” anlamına gelir. Kudüs’te Harem-i Şerîf denilen alanın ortasında, “Sahre” adı verilen kayanın üzerine sekizgen planlı olarak yapılmıştır. Altın renkli kubbesiyle Kudüs’ün en tanınan yapısıdır. İç kısmındaki mozaik kuşakta yer alan ayetler, bilinen en eski tarihli Kur’an yazıtları arasındadır ve ağırlıklı olarak tevhid inancını ve Hz. Îsâ’nın Allah’ın kulu ve elçisi olduğunu vurgular.

İslam geleneğinde Sahre, Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Mi’rac’a yükseldiği yer olarak kabul edilir. Bununla birlikte kayanın kendisine kutsiyet atfeden, havada durduğu veya üzerinde ayak izi bulunduğu yolundaki halk anlatılarının sahih bir dayanağı yoktur.

Kubbetü’s-Sahre ile Mescid-i Aksâ Aynı Şey mi?

Bu, en sık karıştırılan konulardan biridir. Kur’an’da adı geçen Mescid-i Aksâ, İsrâ olayında Peygamberimizin götürüldüğü mübarek mekânın adıdır:

“Kulunu bir gece Mescid-i Harâm’dan, çevresini bereketlendirdiğimiz Mescid-i Aksâ’ya götüren Allah’ın şanı yücedir.” (İsrâ Suresi, 17/1)

• Geniş anlamıyla Mescid-i Aksâ: Surlarla çevrili yaklaşık 144 dönümlük Harem-i Şerîf alanının tamamıdır.
• Kıble Mescidi: Alanın güneyindeki gri kubbeli, cemaatle namaz kılınan yapıdır; günlük dilde çoğu zaman “Mescid-i Aksâ” denince bu kastedilir. Hz. Ömer’in Kudüs’ü teslim aldıktan sonra burada sade bir mescid yaptırdığı, Emevîlerin ise bunu büyük bir cami olarak yeniden inşa ettiği kabul edilir.
• Kubbetü’s-Sahre: Aynı alanın ortasındaki altın kubbeli yapıdır.

Dolayısıyla ikisi de Mescid-i Aksâ’nın parçasıdır; biri diğerinin yerine geçmez.

Neden Yapıldı?

Bazı eski tarihçiler, Abdülmelik’in bu yapıyı, Mekke’ye hâkim olan Abdullah b. Zübeyr’e karşı hacıları Kudüs’e yönlendirmek için yaptırdığını ileri sürmüştür. Günümüz araştırmacılarının çoğu bu iddiayı zayıf bulur; çünkü haccın Kâbe dışında bir yerde yapılması hiçbir Müslüman tarafından kabul edilemezdi ve dönemin âlimlerinden böyle bir itiraz nakledilmemiştir. Daha makul görülen açıklama, görkemli kiliselerin bulunduğu bir şehirde İslam’ın varlığını ve tevhid mesajını kalıcı bir eserle ifade etme isteğidir.

Şam Emeviyye Camii

Emeviyye Camii’nin bulunduğu alan, tarih boyunca farklı dinlerin mabedlerine ev sahipliği yapmıştır; Roma döneminde bir tapınak, ardından Hz. Yahyâ adına bir kilise burada bulunuyordu. Şam’ın fethinden sonra Müslümanlar ve Hristiyanlar bir süre aynı alanın farklı bölümlerinde ibadet ettiler. Velîd b. Abdülmelik, Hristiyanlarla anlaşarak ve onlara başka kiliseler üzerindeki haklarını teyit ederek alanın tamamını camiye dönüştürdü.

Cami; geniş avlusu, avluyu çevreleyen revakları, kıble duvarına paralel üç nefli harimi ve cennet tasvirlerini andıran ağaç ve nehir motifli mozaikleriyle sonraki yüzyıllarda yapılan birçok camiye örnek olmuştur. Diyarbakır Ulu Camii’nin planı bu etkinin Anadolu’daki en bilinen yansımasıdır. Caminin içinde Hz. Yahyâ’ya nispet edilen bir makam bulunur; bitişiğinde ise Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin türbesi yer alır.

Asırlar Boyu Onarımlar ve Osmanlı İzleri

Her iki yapı da depremler, yangınlar ve istilalar sebebiyle defalarca onarım görmüştür. Haçlılar 1099’da Kudüs’ü ele geçirdiklerinde Kubbetü’s-Sahre’yi kiliseye çevirmiş, kubbesine haç dikmişlerdi. Selâhaddîn-i Eyyûbî 1187’de şehri geri alınca yapıyı yeniden ibadete açtı ve Nûreddin Zengî’nin yıllar önce Halep’te bu gün için hazırlattığı meşhur minberi Kıble Mescidi’ne yerleştirdi.

Kubbetü’s-Sahre’nin dış cephesini bugün süsleyen çiniler ise Osmanlı eseridir. Kanûnî Sultan Süleyman, yıpranan dış mozaiklerin yerine çini kaplama yaptırmış; Kudüs surları da aynı dönemde yenilenmiştir. Emeviyye Camii 1893’te büyük bir yangın geçirmiş, II. Abdülhamid döneminde kapsamlı biçimde onarılmıştır. Bu onarımlar, farklı çağlarda yaşayan Müslümanların bu mekânları ortak bir emanet olarak gördüğünü ortaya koyar.

Bu Yapıların Dinî Hayattaki Yeri

Peygamberimiz, ibadet maksadıyla özel olarak yolculuk yapılacak üç mescidi bildirmiştir:

“Yolculuk ancak şu üç mescide yapılır: Mescid-i Harâm, benim şu mescidim ve Mescid-i Aksâ.” (Buhârî; Müslim)

Mescid-i Aksâ Müslümanların ilk kıblesidir ve bu yönüyle ümmetin ortak emanetidir. Emeviyye Camii ise böyle özel bir fazilete sahip olmamakla birlikte, asırlarca büyük âlimlerin ders verdiği bir ilim merkezi olmuştur. İmam Gazzâlî’nin uzlet yıllarının bir kısmını bu camide geçirdiği bilinir.

Sık Sorulan Sorular

Kubbetü’s-Sahre’yi Hz. Ömer mi yaptırdı?

Hayır. Halk arasında “Ömer Camii” diye anılsa da yapıyı Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân yaptırmıştır. Hz. Ömer, Kudüs’ü teslim aldığında Harem alanını temizletmiş ve güney tarafında sade bir mescid inşa ettirmiştir.

Kubbetü’s-Sahre’de namaz kılınır mı?

Evet, kılınır. Yapı Mescid-i Aksâ alanının içindedir ve orada kılınan namaz Mescid-i Aksâ’da kılınmış olur. Günümüzde cuma namazlarında çoğunlukla kadınlar bu bölümde saf tutmaktadır.

Emeviyye Camii’nde Hz. Yahyâ’nın kabri gerçekten var mı?

Camide Hz. Yahyâ’nın başının defnedildiğine inanılan bir makam bulunmaktadır. Bu, tarihî bir rivayete dayanır; kesinliği ispatlanmış değildir. Ziyaret edilirken dua doğrudan Allah’a yapılmalı, kabir ve makamlardan medet umulmamalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: İsrâ Suresi (17/1); Buhârî; Müslim (üç mescid hadisi); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kubbetü's-Sahre” maddesi; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Emeviyye Camii” maddesi; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mescid-i Aksâ” maddesi