Abdülkadir Geylani: Hayatı ve Eserleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı
Vaaz ve Eğitim Faaliyeti
Eserleri

Abdülkâdir Geylânî (1077-1166), Bağdat’ta yaşamış Hanbelî fakihi, vaiz ve mutasavvıftır. Adına nispet edilen Kadirîyye, İslam dünyasının en yaygın tarikatlarından biri olmuştur. Vaazları ve eserleriyle ilim, takva ve ahlakı birlikte vurgulamış, adı dünyanın dört bir yanında saygıyla anılmıştır. Kadirîyye tarikatı onun adına nispet edilir.

Hayatı

Geylânî, Hazar Denizi’nin güneyindeki Geylan bölgesinde doğmuş, on sekiz yaşlarında Bağdat’a gelmiştir. Orada Hanbelî fıkhı, hadis ve edebiyat tahsil etmiş; Ebû’l-Vefâ b. Akîl, Ebû Said el-Mühezzimî gibi hocalardan ders almıştır. Tasavvufta Hammâd ed-Debbâs’ın terbiyesinden geçmiştir. Uzun süre Bağdat çevresinde riyazet ve inziva hayatı yaşadığı, sonra vaaz ve ders vermeye başladığı belirtilir. 1166’da Bağdat’ta vefat etmiştir.

Vaaz ve Eğitim Faaliyeti

Geylânî, Bâbüʼl-Ezec semtindeki medrese ve rubatında ders ve vaaz meclisleri düzenlemiştir. Vaazları çok kalabalık dinleyici kitlesine ulaşmış, farklı sosyal kesimlerden insanların tevbe etmesine vesile olmuştur. Vaazlarında tevhid, takva, ihlas, sabır ve ahlaki arınma vurgulanır. Bu faaliyetler, tasavvufu şeriat ilimleriyle birlikte öğretme çizgisinin güçlü bir örneğidir (Tasavvuf ve şeriat ilişkisi).

Eserleri

Geylânî’ye nispet edilen eserler arasında el-Gunye li-tâlibî tarîki’l-hak (fıkıh, akaid ve ahlak içeren bir kılavuz), el-Fethu’r-Rabbânî (vaaz derlemesi) ve Fütûhu’l-gayb (mektup ve konuşmalar) sayılır. Bu eserlerin bir kısmının sonradan eklemeler içerdiği veya tamamen ona ait olmadığı konusunda araştırmacılar farklı görüşlere sahiptir. Eserlerde akaid olarak Selef çizgisine yakın Hanbelî anlayış görülür.

el-Gunye: Fıkıh, akaid ve ahlak rehberi.
Fethu’r-Rabbânî: Vaaz meclisleri derlemesi.
Fütûhu’l-gayb: Mektup ve sözler.

Kadirîyye’nin Kuruluşu

Tarikat, Geylânî’nin ölümünden sonra oğulları ve müridleri tarafından kurumsallaştırılmıştır. Zamanla Irak, Suriye, Anadolu, Kuzey Afrika, Hindistan ve Güneydoğu Asya’ya yayılmış; çok sayıda kola ayrılmıştır (Kadiriliğin Anadolu ve Balkanlardaki kolları, Hindistan’da tasavvuf). Osmanlı’da Kadirîhâneler İstanbul’un çeşitli semtlerinde faaliyet göstermiştir.

Menkıbeler ve Halk Dindarlığı

Geylânî hakkında anlatılan kerâmet hikâyelerinin sayısı çoktur ve çoğu ölümünden sonra yazılan menâkıbnâmelerde yer alır. Halk arasında “Gavs-ı Azam” olarak anılması, ona duyulan sevginin göstergesidir. Ancak âlimler bu menkıbelerin tarihî delil değeri konusunda temkinli yaklaşır (Evliya menkıbeleri). Ayrıca ona yönelik bazı dualar ve yakarışların tevhid hassasiyeti açısından değerlendirilmesi gerektiği belirtilir.

Geylânî’nin Öğüt ve Ahlak Anlayışı

Geylânî’nin vaazlarında nefsin kibir ve riya gibi hastalıklarından arınma, sabır ve tevekkül, helal kazanç ve yoksullara yardım öne çıkar. Ona nispet edilen sözlerde Kur’an ve sünnetin ölçü alınması, bidatlerden uzak durulması vurgulanır. Müridine yaptığı öğütlerde şeriata uygun yaşam, tasavvufun temel şartı olarak anlatılır. Bu tavır, sonraki dönemde Kadirîyye’nin Sünnî çizgide kalmasında etkili olmuştur.

Geylânî’nin kabri Bağdat’ta bulunur ve yüzyıllar boyunca ziyaret edilen bir mekân olmuştur. Osmanlı döneminde kabri üzerindeki yapılar onarılmış, genişletilmiş ve vakıflarla desteklenmiştir. Bugün de Irak’taki önemli dinî-kültürel mekânlardan biridir. Kadirîlik hakkında Türkiye dışındaki gelişmeler için Kuzey Afrika tarikatları yazısı da okunabilir.

Geylânî’nin Hanbelî Kimliği ve Kelâmî Görüşleri

Abdülkadir Geylânî, Hanbelî mezhebine mensup bir fakih olarak Selef çizgisine yakın bir akaid anlayışı benimsemiştir. el-Gunye adlı eserinde Allah’ın sıfatları ve Kur’an’ın kelâmı gibi konularda Ehl-i Sünnet’in Hanbelî çizgisini savunur; bazı fırkaları ve bidatleri de eleştirir. Bu durum, onun sûfî kimliğinin akaid ve fıkıhla sıkı bir uyum içinde olduğunu gösterir. Kadirîlik de bu sebeple çoğunlukla şeriat vurgusuyla anılan bir tarikat olmuştur. Ancak sonraki yüzyıllarda halk arasında yayılan menkıbeler, tarihî Geylânî’yi çoğu zaman olağanüstü kerâmetler sahibi bir figür olarak tasvir etmiştir.

Bu iki yön arasındaki fark, tarihî şahsiyet ile menkıbevî şahsiyet ayrımını hatırlatır. Tarihçiler, Geylânî’nin kendi eserlerinde ve çağdaş kaynaklarda görülen ciddi, ilim ve ahlak odaklı kişiliği ile sonraki dönemlerde şekillenen “Gavs-ı Azam” imajını birbirinden ayırarak değerlendirir. Bu ayrım, hem tarihe hem inanç değerlerine saygıyla yaklaşmayı sağlar. Okuyucunun menkıbeleri, inanç dünyasının bir ifadesi olarak, tarihî belgeleri ise ayrı bir kaynak olarak okuması önerilir (Evliya menkıbeleri).

Kadirîliğin Dünya Çapındaki Yayılışı

Kadirîlik Abdülkadir Geylânî’nin ölümünden sonra oğulları Abdülvehhâb ve İbrahim aracılığıyla Irak’ta, Mısır ve Suriye’de, daha sonra Kuzey Afrika, Anadolu, Hindistan, Endonezya ve Doğu Afrika’ya kadar yayılmıştır. Bu geniş coğrafya, tarikatın kollara ayrılmasına ve yerel kültürlerle bütünleşmesine yol açmıştır. Örneğin Hindistan’da Kadirîlik halk dindarlığıyla kaynaşmış, Afrika’da ticaret ağlarıyla yayılmış, Anadolu’da ise Eşrefiyye ve Rûmiyye gibi kollarla temsil edilmiştir. Bugün Kadirîlik, hâlâ dünyanın en yaygın tarikatlarından biri olarak kabul edilir (Kuzey Afrika tarikatları ve sömürge direnişi).

Geylânî’nin adı bugün Irak, Türkiye, Hindistan ve Afrika’da saygıyla anılmakta; mevlid ve hatim geleneği aracılığıyla yaşatılmaktadır. Bu geleneğin dinî ölçüler içinde sürdürülmesi ve tevhid hassasiyetinin korunması, âlimlerin ortak tavsiyesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Abdülkadir Geylânî kimdir?

1077’de Geylan bölgesinde doğan, 1166’da Bağdat’ta vefat eden, Hanbelî fakihi, vaiz ve Kadirîyye tarikatının adını aldığı mutasavvıftır.

Eserleri nelerdir?

El-Gunye li-tâlibî tarîki’l-hak, el-Fethu’r-Rabbânî ve Fütûhu’l-gayb başlıca eserleri arasında sayılır; bazı eserlerin ona aidiyeti tartışmalıdır.

Gavs-ı Azam ne demektir?

Halk arasında Abdülkadir Geylânî’ye verilen, “en büyük yardımcı” anlamındaki lakaptır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 20 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülkâdir-i Geylânî" md.; Abdülkadir Geylânî, el-Gunye li-tâlibî tarîki'l-hak; Abdülkadir Geylânî, Fethu'r-Rabbânî

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →