Arafat ve Cebel-i Rahme: Hac’ın Kalbi ve Tarihi

Arafat, Mekke’nin yaklaşık yirmi kilometre doğusunda, hac ibadetinin en önemli rüknü olan vakfenin yapıldığı geniş ovadır. Cebel-i Rahme (“Rahmet Dağı”) bu ovanın içindeki küçük bir tepedir. Hac’ta Zilhicce’nin dokuzuncu günü burada bulunmayan kişinin haccı geçerli olmaz.

Arafat’ın Hacdaki Yeri

Peygamberimiz’in “Hac Arafat’tır” buyurduğu rivayet edilir (Tirmizî, Ebû Dâvûd; hadisin metni bazı kaynaklarda “el-hacc Arafe” biçimindedir). Bu ifade, vakfenin haccın temeli olduğunu gösterir. Âlimlerin ittifakıyla Arafat’ta vakfe haccın farzıdır ve kaçırılması hâlinde hac o yıl için ifa edilmemiş olur. Vakfe zamanı Hanefîlere göre Zilhicce’nin dokuzuncu günü zevalden (öğle vaktinden) kurban bayramı sabahının fecrine kadardır; diğer mezheplerde başlangıç ve bitiş vakitleri hakkında küçük farklar vardır.

Arafat’ın Sınırı ve Urne Vadisi

Arafat’ın sınırları işaretlidir ve etrafı levhalarla gösterilir. Bu alanın bir kısmı olan Urne (Batn-ı Urne) vadisi Arafat’tan sayılmaz; bu bölgede durmak vakfe yerine geçmez. Peygamberimiz’in Veda Hutbesi’ni verdiği yerin Urne Vadisi olduğu rivayet edilir; bugün bu bölgede Nemire Mescidi bulunur. Mescidin ön kısmı Arafat dışında, arka kısmı Arafat içindedir; bu nedenle namaz kılarken vakfe yapmak isteyenlerin Arafat sınırları içinde bulunmaları gerekir.

Cebel-i Rahme

Cebel-i Rahme, Arafat ovasının doğusunda yaklaşık altmış metre yüksekliğinde granit bir tepedir. Peygamberimiz’in Veda Haccı’nda devesinin üzerinde bu tepenin eteğinde vakfe yaptığı rivayet edilir. Tepenin üstünde, daha sonraki dönemlerde dikilmiş beyaz bir anıt sütun bulunur; dinî bir hükmü yoktur. Hadis kaynaklarında Cebel-i Rahme’ye çıkmak ya da orada özel bir ibadet yapmak teşvik edilmez; vakfe, Arafat’ın herhangi bir yerinde yapılabilir. Bu bakımdan tepeye çıkma gayreti, ibadetin aslî unsuru değil, halk geleneğidir.

Vakfenin Edebi ve Yapılışı

Müslim’deki Câbir hadisine göre Peygamberimiz Nemire’de öğleye kadar durmuş, sonra Urne Vadisi’nde hutbe okumuş, ezan ve kametle öğle ve ikindi namazlarını birleştirerek kıldırmıştır. Bu uygulama sebebiyle Arafat’ta öğle ve ikindi namazları cem edilir (Hanefîlere göre belirli şartlarda). Sonra Peygamberimiz Arafat’ta vakfeye durmuş, güneş batıncaya kadar kıbleye dönerek dua etmiştir. Güneş battıktan sonra akşam namazı kılınmadan Müzdelife’ye hareket edilir.

• Dua ve zikir: Telbiye, tekbir, istiğfar ve dua yoğun biçimde yapılır.
• Ayakta durma: Vakfede ayakta durmak efdaldir ancak oturmak da caizdir.
• Abdest: Müstehap olmakla birlikte vakfe için şart değildir.

Arafat Gününün Fazileti

Müslim’de Hz. Âişe’den gelen hadise göre Peygamberimiz “Allah’ın Arafat günü kadar çok kul azat ettiği başka bir gün yoktur” buyurmuştur. Tirmizî’de ise “Duaların en hayırlısı Arafat günü yapılan duadır” ifadesi geçer; bu rivayetin senedi konusunda hadis âlimleri farklı değerlendirmelerde bulunmuştur. Hac yapmayanlar için de Arafat günü oruç tutmanın sünnet olduğu bildirilir (Müslim, Sıyâm); bu orucun geçmiş ve gelecek yıl günahlarına kefaret olduğu rivayet edilir.

Tarihî Rivayetler

Âdem ile Havvâ’nın cennetten indirildikten sonra Arafat’ta buluştuğu ve bu sebeple yere “Arafat” (tanışma) adı verildiği anlatılır. Bu rivayet sahih bir hadis senedine dayanmaz ve kesin bir bilgi olarak sunulmaz. Aynı şekilde İbrâhîm’in rüyasında kurban emrini burada anladığı yönündeki anlatılar da rivayet niteliğindedir. Arafat adının “bilme, tanıma” kökünden geldiği ve İbrâhîm’in hac menâsikini burada öğrenmesiyle ilişkilendirildiği başka yorumlar da vardır.

Arafat’tan sonra hac programı Müzdelife’ye devam eder; bu menziller için Müzdelife ve Meş’ar-i Haram ile Mina ve Cemerât yazılarına bakılabilir. Haccın Mekke’deki ibadetleri için Safâ ve Merve ve Mescid-i Haram’ın tarihi ile Hira ve ilk vahiy için Cebel-i Nur ve Hira Mağarası yazıları ilgili okumalardır.

Veda Hutbesi ve Arafat’ın Mesajı

Peygamberimiz Veda Haccı’nda Arafat’ta toplanan on binlerce kişiye hitap etmiş, insan hayatının, malının ve namusunun dokunulmaz olduğunu bildirmiştir. Hutbede cahiliye kan davalarının ve faizin kaldırıldığını, kadınlara iyi davranılması gerektiğini, Allah’ın kitabına ve Peygamber’in sünnetine sarılmanın sapıklıktan koruyacağını, Arap’ın Arap olmayana, beyazın siyaha üstünlüğünün bulunmadığını, üstünlüğün yalnızca takvâda olduğunu hatırlatmıştır (Müslim, Hac; Ahmed b. Hanbel). Hutbenin farklı rivayetlerde farklı bölümleri aktarılır; bu yüzden metin birden çok kaynaktan derlenmiştir.

Arafat’ta nâzil olduğu bildirilen “Bugün size dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve size din olarak İslam’ı beğendim” ayeti (Mâide, 5/3), Veda Haccı’nda Arafat günü inmiştir. Hz. Ömer’e bu ayeti kendisine okuyan bir Yahudi âlimin “O gün bayram edinilirdi” demesi üzerine, Ömer’in ayetin hem Arafat hem Cuma günü indiğini söylediği rivayet edilir (Buhârî, Îmân). Bu rivayet, Arafat’ın dinin tamamlandığı yer olarak hafızadaki yerini gösterir.

Hacılar için Arafat, “mahşer” benzetmesiyle de anılır: herkes aynı beyaz ihram içinde, aynı vakitte, aynı yerde Allah’a yönelir. Sosyal statülerin ortadan kalktığı bu manzara, hesap gününün küçük bir hatırlatması olarak yorumlanır. Âlimler, hacının bu günde en çok yapacağı şeyin kendini ve sonunu düşünmek ve Allah’tan af dilemek olduğunu söyler.

Q: Arafat’ta vakfe farz mıdır? ## Evet, haccın en önemli rüknüdür; Arafat’ta bulunmayanın haccı geçerli olmaz.
Q: Cebel-i Rahme’ye çıkmak gerekir mi? ## Hayır. Vakfe Arafat’ın herhangi bir yerinde yapılabilir; tepeye çıkmak ibadetin şartı değildir.
Q: Arafat günü oruç tutulur mu? ## Hac yapmayanlar için sünnet kabul edilir. Hacılar için ise vakfede güçlü kalabilmek adına oruç tutmamak tavsiye edilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Müslim, Hac (Câbir hadisi); Tirmizî, Hac ("el-hacc Arafe" hadisi); Kur'an-ı Kerîm, Bakara Suresi (2/198-199); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Arafat" ve "Vakfe" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →