Safâ ve Merve Tepeleri: Say İbadetinin Tarihi ve Hükmü

Safâ ve Merve, Mekke’de Mescid-i Haram’a bitişik iki küçük tepedir. Bakara Suresi’nde “Allah’ın şiarlarından” sayılan bu iki tepe arasında yedi kez gidip gelmek hac ve umrenin bir bölümünü oluşturur ve say olarak adlandırılır. İbadet, Hz. Hâcer’in oğlu için su araması hatırasına dayandırılır.

Kur’an’daki Yeri

Bakara Suresi’nin 158. ayeti şöyledir: “Safâ ile Merve Allah’ın şiarlarındandır. Kim Beyt’i hac veya umre niyetiyle ziyaret ederse, bu ikisini tavaf etmesinde (aralarında say etmesinde) kendisine bir günah yoktur. Kim gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verir ve bilir.” Ayetin “günah yoktur” ifadesi dikkat çekicidir. Buhârî’de Hz. Âişe’den gelen rivayete göre Ensar, cahiliyede Safâ ve Merve’deki putlar (İsâf ve Nâile) nedeniyle say etmekten çekinmiş; bu ayet bu endişeyi gidermek için inmiştir.

Hâcer’in Arayışıyla Bağlantısı

Buhârî’deki uzun hadise göre Hz. Hâcer, oğlu İsmâil susuz kalınca yardım aramak için Safâ’ya çıkmış, sonra Merve’ye koşmuş ve bunu yedi kez tekrarlamıştır. İbn Abbas’ın “Bu yüzden insanlar bu ikisi arasında say eder” ifadesi, say ibadetinin bu olaya dayandığını gösterir. Detaylı anlatım için Hz. Hâcer ve Zemzem’in çıkışı yazısına bakılabilir.

Peygamberimiz’in Uygulaması

Câbir b. Abdullah’ın Müslim’deki uzun hac hadisinde, Peygamberimiz’in tavaf ve iki rekât namazdan sonra Safâ’ya çıktığı, “Safâ ile Merve Allah’ın şiarlarındandır. Allah’ın başladığıyla başlıyorum” diyerek Safâ’dan başladığı, Kâbe’yi görünceye kadar çıktığı, tekbir ve tevhid getirip dua ettiği, sonra Merve’ye indiği ve vadinin ortasında hızlandığı aktarılır. Yedinci turda Merve’de sayı bitirmiştir. Böylece say Safâ’dan başlar, Merve’de biter ve toplam yedi şavt yapılır.

Fıkhî Hüküm

Say’ın hükmü konusunda mezhepler arasında ihtilaf vardır. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre say haccın ve umrenin rüknüdür; yapılmazsa hac ve umre tamam olmaz. Hanefî mezhebinde ise say vâciptir; terk edilirse dem (kurban) gerekir ve ibadet geçerli sayılır. Bu görüşler, ayetin “günah yoktur” ifadesi ile Peygamberimiz’in “Allah sizin üzerinize sayi yazdı, say yapın” buyurduğu rivayet arasındaki delil değerlendirmelerinden doğar.

• Abdestli olma: Say için abdest şart değildir, ancak müstehaptır.
• Yeşil ışıklar: İki yeşil işaret arasında erkekler hızlı yürür (remel); kadınlar normal yürür.
• Sıra: Say, tavaftan sonra yapılır.

Bugünkü Mes’a

Safâ ve Merve arasındaki mesafe yaklaşık 400 ile 450 metre arasındadır; yedi şavt toplamda yaklaşık üç buçuk kilometre eder. Tepeler zamanla şehir yapılaşmasıyla çevrelenmiş, Safâ ve Merve’nin kayalık kısımları mermer ve cam korumalar altına alınmıştır. Mes’a, bugün çok katlı, klimalı ve engelliler için tekerlekli araç yollarına sahip bir galeri hâlindedir. Bu düzenleme, hac mevsimlerinde milyonlarca kişinin güvenle say yapmasını amaçlar. Safâ ve Merve’nin tarihî doğal görünümü büyük ölçüde değişmiş olsa da, ibadetin ruhu aynı kalır.

Say, zemzem içtikten sonra yapılan ibadetlerden biridir; Zemzem Kuyusu’nun tarihi ile ilişkisini görmek faydalıdır. Haccın diğer menâsiki için Arafat, Mina ve Cemerât ve Müzdelife yazıları, mescidin tarihi için Mescid-i Haram’ın tarihi maddesi okunabilir.

Safâ ve Merve’nin İslam Öncesi Durumu

Cahiliye döneminde Mekkeliler Safâ ve Merve üzerine putlar dikmişti. Rivayetlere göre Safâ’daki puta İsâf, Merve’deki puta Nâile adı verilmişti ve müşrikler say sırasında bu putları meshederdi. Müslümanlar fetihten sonra bu putları kaldırdığında bazı sahabîler, say ibadetinin cahiliye alışkanlığından kalma olabileceği endişesini taşımıştır. Bakara Suresi’ndeki ayet, bu tereddüdü gidermiştir. Bu rivayet, İslam’ın mevcut gelenekleri yok etmediğini, doğruları kabul ettiğini ve batılları ayıkladığını gösteren bir örnek olarak da anlatılır.

Safâ tepesi, Kâbe’nin güneydoğusunda yer alır ve Peygamberimiz’in İslam’ı ilk kez açıkça ilan ettiği yerlerden biri olarak bilinir. Rivayete göre Peygamberimiz buraya çıkarak Kureyş’i toplamış ve onlara “Şu vadide bir ordu var desem bana inanır mıydınız?” diye sormuş; onların “Seni hiç yalanla itham etmedik” cevabı üzerine tevhid mesajını duyurmuştur (Buhârî, Tefsîr). Bu olay, Safâ’nın siyer tarihindeki önemini de gösterir.

Say ibadeti, tarih boyunca Peygamberimiz’in sünnetine uygun biçimde yapılagelmiştir. Âlimler, ibadette önemli olanın hem bedensel eylem hem de arkasındaki teslimiyet olduğunu söyler. Hâcer’in hikâyesi bu bağlamda sabır, tevekkül ve çabanın bir arada oluşunu temsil eder; say yapan müslüman da aynı anlamı ibadetinin içine taşır.

Q: Say neden yapılır? ## Hz. Hâcer’in oğlu için su aramasını hatırlatan ve Allah’ın şiarlarından sayılan bir ibadettir.
Q: Say haccın farzı mıdır? ## Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde rükün, Hanefî mezhebinde vâciptir.
Q: Safâ ile Merve arasındaki mesafe ne kadardır? ## Yaklaşık 400-450 metredir; yedi şavt toplam üç buçuk kilometreye yakın bir yürüyüştür.

Sıkça Sorulan Sorular

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 15 Haziran 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Bakara Suresi (2/158); Müslim, Hac (Câbir hadisi); Buhârî, Hac ve Enbiyâ; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Safâ ve Merve" ve "Sa'y" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →