Mescid-i Haram’ın Tarihi: Genişletmeler ve Osmanlı Revakları

Mescid-i Haram, Mekke’de Kâbe’yi çevreleyen ve müslümanların tavaf ettiği en kutsal mescittir. İlk dönemlerde Kâbe etrafındaki açık bir alandan ibaret iken, Hz. Ömer’den itibaren duvarlarla çevrilmiş, sonraki dönemlerde halifeler, sultanlar ve krallar tarafından defalarca genişletilmiştir.

İlk Dönem: Kâbe Çevresindeki Açık Alan

İslam’ın doğuşundan önce Kâbe’nin çevresinde tavaf alanı olarak kullanılan boş bir meydan vardı ve bu alanı Mekke evleri çevreliyordu. Peygamberimiz döneminde mescidin bugün bilinen biçimde bir duvarı yoktu; tavaf ve namaz Kâbe’nin etrafındaki açık alanda yapılırdı. Buhârî ve Müslim’de Ebû Zer’e atfedilen bir rivayette, yeryüzünde ilk kurulan mescidin Mescid-i Haram olduğu, ondan kırk yıl sonra Mescid-i Aksâ’nın kurulduğu belirtilir; bu rivayet iki mescidin kutsallığının birbirine bağlı olduğunu gösterir.

Hz. Ömer ve Hz. Osman Dönemi

Hicrî 17 (638) yılında Mekke’de yaşanan sel, Kâbe’nin ve çevresinin zarar görmesine neden olmuş; Hz. Ömer, mescidin çevresindeki evlerin bir kısmını satın alarak yıktırmış ve alanı genişletmiştir. Mescidi alçak bir duvarla çevirmiş ve duvarın üzerine kandiller koydurmuştur. Hz. Osman döneminde (yaklaşık 26/646) çevredeki evler yeniden satın alınarak alan büyütülmüş, ilk kez revaklar (sütunlu galeriler) inşa edilmiştir. Bu uygulama, Mescid-i Haram’ın bugünkü mimarisinin başlangıcı sayılır.

Emevî ve Abbâsî Dönemleri

İbnü’z-Zübeyr ve Abdülmelik b. Mervân dönemlerinde mescide ilaveler yapılmış, direkler ve mermerle kaplama gibi iyileştirmelere gidilmiştir. Velîd b. Abdülmelik, sütunları mermerle kaplamış ve tavanları süsletmiştir. Abbâsî halifesi Ebû Ca’fer el-Mansûr (137/754) ve onun oğlu Mehdî (160’lı yıllar, yaklaşık 777-779) mescidi önemli ölçüde genişletmiş; Mehdî’nin yaptırdığı genişletme sonucunda Kâbe, mescidin ortasında kalacak şekilde düzenlenmiştir. Daha sonra bu yapılar sel, yangın ve depremle zarar görmüş ve defalarca onarım görmüştür.

Osmanlı Dönemi

Osmanlı sultanları Haremeyn hizmetini üstlendikten sonra Mescid-i Haram’a özel bir önem vermiştir. Kanûnî Sultan Süleyman döneminde bazı onarımlar yapılmış, II. Selim ve III. Murad zamanlarında ise Mimar Sinan’ın gözetiminde büyük bir imar gerçekleşmiştir. Bu çalışmalar sırasında mescidin çevresindeki revaklar yenilenmiş ve üzeri küçük kubbelerle kapatılmıştır. Rivayetlere göre kubbe sayısı yüzlerle ifade edilir ve kaynaklarda sayılar farklı aktarılır. 1630’daki büyük sel sonrası IV. Murad döneminde Kâbe ve mescid yeniden onarılmıştır. Bu dönemde yapılan Osmanlı revakları, 20. yüzyılda büyük genişletmelere kadar mescidin tarihî kimliğini belirleyen unsur olmuştur.

Suudi Dönemi ve Modern Genişletmeler

1950’lerde Kral Suud döneminde başlayan genişletme çalışmaları, Kral Fahd döneminde 1980’lerde büyük bir hacme ulaşmış ve mescidin kapasitesi yüz binlerce kişiye çıkarılmıştır. Bu süreçte Osmanlı revaklarının büyük bir kısmı yıkılarak yeni yapılar inşa edilmiş; bu kararlar kültür mirasının korunması bakımından tartışmalara yol açmıştır. Daha sonraki dönemde Kral Abdullah ve Kral Selman’ın yönetimiyle tavaf alanı genişletilmiş, çok katlı bir yapı ve Safâ-Merve galerisi oluşturulmuştur. Bugün mescidin kapasitesi, bayram ve hac günlerinde milyonlarca kişiyi ağırlayacak seviyeye ulaşmıştır. Kesin rakamlar kaynaklarda değişiklik gösterir.

Mescid-i Haram’ın Başlıca Bölümleri

• Mataf: Kâbe’nin etrafındaki dairesel tavaf alanı.
• Makām-ı İbrâhîm: İbrâhîm’in üzerinde durduğu rivayet edilen taşın korunduğu bölüm.
• Zemzem kuyusu: Alt katlardan ve özel çeşmelerden erişilen suyun kaynağı.
• Mes’a: Safâ ve Merve arasında say yapılan galeri.

Dinî Fazileti

Mescid-i Haram’da kılınan namazın diğer mescitlerden çok daha faziletli olduğu hadislerde bildirilir. Ahmed b. Hanbel ve İbn Mâce’de Mescid-i Haram’daki bir namazın yüz bin namaz değerinde olduğunu bildiren rivayet bulunur; hadis âlimleri bu sayıyı değerlendirirken Mescid-i Haram’ın dar mı yoksa Harem sınırları içinde tüm Mekke mi olduğu konusunda farklı yorumlar yapmıştır. Buhârî ve Müslim’de ise Mescid-i Haram’ın, Mescid-i Nebevî’den bin kat faziletli olduğu ifade edilir. Bu rivayetlerle ilgili ayrıntılar Üç Mescit Hadisi yazısında ele alınmıştır.

Mescid-i Haram içinde yer alan öğeler için Safâ ve Merve, Zemzem Kuyusu ve Hacerülesved yazılarına, hac menâsiki için Arafat ve Mina ve Cemerât maddelerine bakılabilir.

Hac Mevsimlerinde Mescid-i Haram

Mescid-i Haram yalnızca bir ibadethane değil, tarih boyunca ilim, hizmet ve toplum hayatının da merkezi olmuştur. Her mezhebin imamı için ayrı bir namaz bölümü kurulduğu, Osmanlı döneminde Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî imamların ayrı ayrı namaz kıldırdığı dönemler olmuştur. 1920’lerde bu uygulama sona ermiş ve tek imamla cemaat birliği sağlanmıştır. Günümüzde mescit bir ilim merkezi olarak ders halkalarına da ev sahipliği yapar.

Q: Mescid-i Haram’ın ilk duvarı kim yaptı? ## Kaynaklara göre Hz. Ömer, selden sonra çevredeki evleri satın alıp alçak bir duvarla alanı çevirmiştir.
Q: Osmanlı revakları hâlâ duruyor mu? ## Büyük kısmı 20. yüzyıldaki genişletmeler sırasında kaldırılmıştır; bazı bölümlerin kalıntıları ve belgeleri korunmaktadır.
Q: Mescid-i Haram’da namaz kılmanın fazileti nedir? ## Hadislerde diğer mescitlere göre çok daha faziletli olduğu belirtilir; bin ya da yüz bin kat gibi sayılar rivayetlerde farklılık gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mescid-i Harâm" maddesi; Ezrakî, Ahbâru Mekke; Fâkihî, Ahbâru Mekke; Buhârî, Salât (Mescid-i Haram'ın ilk mescit oluşu hadisi)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →