Maliki Mezhebinin Yayıldığı Bölgeler: Kuzey Afrika ve Endülüs

Mâlikî mezhebi, Medine’de başlayıp Mısır, Kayrevân, Fas ve Endülüs yoluyla Kuzey ve Batı Afrika’ya yayılmıştır. Günümüzde Fas, Cezayir, Tunus, Libya, Moritanya, Sudan ve Batı Afrika ülkelerinde yaygın olan mezhep, öğrencilerin seyahatleri ve yöneticilerin desteğiyle geniş bir coğrafyaya ulaşmıştır.

Medine’den Mısır’a

Mâlik b. Enes’in hayatı boyunca Medine, Hicaz ve çevresindeki ilim talebelerini çekti. Mısırlı öğrenciler İbnü’l-Kāsım, eş-Eşheb ve İbn Vehb gibi isimlerle Mâlik’in görüşlerini Mısır’a taşıdı. Mısır’da Mâlikî mezhebi, Şâfiî mezhebi güç kazanana kadar yaygın bir mezhep olarak kaldı. Eyyûbîler döneminde Şâfiîliğin öne çıkmasıyla Mısır’da Mâlikî etkisi bir miktar azaldı, ancak Üst Mısır’da mezhep varlığını sürdürdü.

Kayrevân ve İfrikıye

İfrikıye (günümüz Tunus ve çevresi), Mâlikî mezhebinin ilk büyük merkezlerinden biri oldu. Kayrevân’da Esed b. Furât, Sahnûn gibi âlimler hem Medine hem Mısır kaynaklarından beslendi. Sahnûn’un el-Müdevvene’yi derlemesi, mezhebin sistemleşmesinde dönüm noktasıdır. İfrikıye’de Mâlikî mezhebinin Hanefî mezhebiyle rekabeti vardı; Aglebîler döneminde her iki mezhepten kadılar görev yaptı. Zamanla Mâlikîlik halk arasında üstünlük kazandı.

Fâtımîlerin hâkimiyeti sırasında (X. yüzyıl) bölgede İsmailî Şii yönetim vardı ve Mâlikî âlimlerin bir kısmı baskıya uğradı. Buna rağmen halk arasındaki nüfuzları sürdü. Fatımî sonrası dönemde Mâlikîlik yeniden resmî ve toplumsal destek buldu. İsmailî fikirler için İsmailîlikte bâtınî te’vil anlayışı yazısı bağlam sağlar.

Endülüs

Endülüs’te Mâlikî mezhebi, Emevî emirliği döneminde güç kazandı. Ziyâd b. Abdurrahmân (Şebtûn), Mâlik’ten ders alarak Muvatta’yı Endülüs’e getiren ilk kişilerden biri olarak anılır; Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî ise mezhebin yerleşmesinde ve yayılmasında en önemli şahsiyet oldu. Emevî emirleri I. Hişâm ve I. Hakem, kadıları bu mezhebe göre tayin etti. Bu uygulama, Mâlikî fıkhının Endülüs’te hâkim mezhep olmasını sağladı. Endülüs âlimleri arasında İbn Abdilber, İbn Rüşd (el-Ced), İbnü’l-Arabî ve Kurtubî gibi isimler Mâlikî fıkhına ve tefsire önemli katkılarda bulundu. Büyük Mâlikî âlimleri hakkında Büyük Mâlikî âlimleri yazısı okunabilir.

Endülüs’te mezhebin ayrıntıcı ve dar bir yapıya dönüştüğüne dair eleştiriler de yapılmıştır. Muvahhidler döneminde (XII. yüzyıl) Zâhirî çizgisine yakınlık gösteren bazı politikalar uygulandı; Zâhirîlik hakkında İbn Hazm ve Zahirî mezhebi yazısı bilgi verir.

Fas, Cezayir ve Batı Afrika

Fas’ta Mâlikîlik, Murâbıtlar (Almoravidler) döneminde (XI-XII. yüzyıl) resmî mezhep olarak güçlendi. Murâbıtlar fıkıh alimlerini destekledi ve mezhep dışı görüşleri sınırladı. Daha sonra Muvahhidler, Merînîler ve Sa’dîler dönemlerinde de Mâlikî mezhebi ana mezhep olarak devam etti. Cezayir ve Tunus’ta da Mâlikî etkisi sürdü. Sahra altı Afrika’da, özellikle Mali, Nijer, Senegal, Nijerya ve Moritanya’da Mâlikî mezhebi, ticaret kervanları ve tasavvufî tarikatlar yoluyla yayıldı. Timbuktu, Cenne ve Sankore gibi ilim merkezleri Mâlikî fıkhı öğretti. Bu merkezlerin zengin el yazması mirası günümüzde uluslararası ilgi çekmektedir.

Mezhebin özellikleri ve ayrılık noktaları

Mâlikî fıkhının bölgesel özellikleri, Medine ehlinin ameli ve örfün etkisiyle şekillenmiştir. Örneğin bölgeden bölgeye değişen ölçü birimleri, sulama hukuku ve ticaret kuralları, yerel örfe uyarlanmıştır. Bu uyum, mezhebin uzun ömürlü olmasını sağlayan unsurlardan biri olarak gösterilir. Mezhebin usul anlayışı için Mâlikî mezhebi: Medine ehlinin ameli, mezhebin kurucusu için İmam Mâlik yazısı okunabilir.

Günümüzde Mâlikî dünyası

Bugün Mâlikîlik, özellikle Kuzey ve Batı Afrika’da yaygın olup, bu bölgelerin hukuk sistemleri ve kişi hukuku düzenlemelerinde (aile hukuku, miras) etkisini sürdürür. Fas’ta 2004 Aile Kanunu (Müdevvene) reformu, Mâlikî çerçevede hukuki yeniliklerin örneği olarak anılır. Mezhebin diğer mezheplerle farkları için Hanefî ile Mâlikî arasındaki farklar yazısına bakılabilir. Mezheplerin ortak noktaları ise Dört mezhebin ortak noktaları yazısında anlatılır.

Mezhebin kurumsal ve eğitim yapısı

Mâlikî mezhebinin Kuzey Afrika’da ayakta kalmasında kurumlar belirleyici oldu. Kayrevân’daki Ukbe Camii, Tunus’taki Zeytûne Camii, Fas’taki Karaviyyîn Üniversitesi ve Kahire’deki Ezher, Mâlikî ilmi yetiştiren merkezlerdi. Bu kurumlarda fıkıh, hadis, tefsir ve Arapça eğitimi birlikte verilirdi. Özellikle Karaviyyîn, dünyanın en eski eğitim kurumlarından biri olarak anılır. Bu mirasın gelişimi, mezhebin sadece hukukî değil kültürel bir miras da olduğunu gösterir.

Ayrıca tasavvufî tarikatlar (Şâzelî, Tîcânî gibi) Batı Afrika’da Mâlikî fıkhı ile birlikte yayılmış, bu iki unsur toplumun dinî hayatında birbirini tamamlamıştır. Sahra altı bölgesinde Mâlikîlik, yerel gelenekler ve Arapça eğitim sayesinde köklü bir konum kazanmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Mâlikî mezhebi Endülüs’e nasıl ulaştı?

Hicri II. yüzyılın sonu ve III. yüzyılın başında Endülüslü âlimler Medine ve Mısır’da Mâlik’ten ve öğrencilerinden ders alıp döndü. Özellikle Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî ve Emevî emirlerinin desteği mezhebin yerleşmesini sağladı.

Kayrevân’ın Mâlikî mezhebindeki yeri nedir?

Kayrevân, Sahnûn gibi âlimlerin yetiştiği ve el-Müdevvene’nin yazıldığı yerdir. İfrikıye (günümüz Tunus) bölgesinde mezhebin merkezi hâline gelmiştir.

Mâlikî mezhebi bugün hangi ülkelerde yaygındır?

Fas, Cezayir, Tunus, Libya, Moritanya, Sudan, Mali, Nijer, Senegal, Nijerya’nın kuzeyi gibi Kuzey ve Batı Afrika ülkelerinde; Körfez’de Kuveyt, Bahreyn, Katar ve BAE’nin bazı bölgelerinde yaygındır.

Fatımîler Kuzey Afrika’da Mâlikîliği nasıl etkiledi?

Fatımîler İsmailî Şii bir devletti ve bir dönem bölgede Mâlikîlere baskı yaptı. Buna rağmen Mâlikî âlimler halk arasında etkili kaldı ve sonraki dönemlerde mezhep güçlü bir şekilde varlığını sürdürdü.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 20 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mâlikî Mezhebi" ve "Kayrevân" maddeleri; Kādî İyâz, Tertîbü'l-Medârik; İbn Haldun, Mukaddime; Muhammed Hudarî Bey, Tarîhu't-Teşrîi'l-İslâmî

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →