Mezheplerin Ticaret ve Faiz Konusundaki Görüşleri

Ribâ (faiz), Kur’an’da kesin şekilde yasaklanmıştır (Bakara 2/275-279). Dört mezhep faizin haramlığında ortaktır; ancak hangi mallarda ve hangi illetle faiz cereyan ettiği, akitlerin sıhhati ve hile yoluyla faizden kaçınma gibi ayrıntılarda farklı yaklaşımlar geliştirmiştir. Bu farklar çağdaş bankacılık tartışmalarına da yansır.

Kur’an ve hadislerde ribâ

Bakara Suresi 275-279. ayetler faizi haram kılar ve faiz yiyenleri sert bir dille uyarır. Âl-i İmrân 130. ayet katlanarak artan faizden sakındırır. Hadislerde Hz. Peygamber’in faiz yiyeni, yedireni, kâtibini ve şahitlerini lanetlediği rivayet edilir (Müslim, Müsâkât). Ubâde b. Sâmit’ten gelen hadiste altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuzun aynı cinsten takasında “misli misline, peşin” olması gerektiği belirtilir (Müslim). Bu hadis, ribâ el-fadl (fazlalık faizi) hükmünün dayanağıdır. İki ribâ türü arasındaki ayrım klasik fıkhın temel başlıklarındandır.

Altı maddenin illeti tartışması

Altı maddeden sonra gelen soru, bu hükmün başka mallara da kıyasla genişletilip genişletilmeyeceğidir. Hanefîler illeti “cins ve ölçü (kayl veya vezn)” olarak belirler; yani aynı cinsten ve ölçülen/tartılan mallar arasında fazlalık yasaktır. Şâfiîler altın ve gümüş için “para olma”, diğer dört madde için “yiyecek olma” illetini esas alır. Mâlikîler yiyecek maddelerinde “saklanabilir ve besleyici olma” illetini benimser. Hanbelîlerde birkaç rivayet vardır: biri Hanefîlerin görüşüne, biri Şâfiîlerin görüşüne yakındır. Zâhirîler ise kıyası reddettiği için ribâyı yalnızca altı maddeyle sınırlar. Zâhirîlik için İbn Hazm ve Zâhirî mezhebi yazısı okunabilir. Kıyasın şartları için Kıyas nedir? yazısı faydalıdır.

Satım akitleri ve hileler

Ticaret fıkhında mezhepler satış akitlerinin şartları, gabin, gharar (belirsizlik), muâvaza ve vadeli satışlar konusunda ayrıntılı kurallar koyar. Selem akdi (peşin ödeme, vadeli teslim), istisnâ’ akdi ve ortaklık akitleri bu konuda önemli örneklerdir. Hanefîler istisnâ’yı istihsanla caiz görür; Şâfiî ve Mâlikîler belirli şartlarla kabul eder. Hanbelîler şartlar konusunda geniş serbestlik tanır: Şer’in açıkça yasaklamadığı her şart geçerli olabilir. Bu fark çağdaş finans akitlerine bakışı etkiler. İstihsan için İstihsan ve istıslah yazısı okunabilir.

Hile (hiyel) yoluyla faizden kaçınma, mezhepler arasında tartışmalı bir konudur. Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri sedd-i zerâi ilkesiyle, faize götüren ve görünürde farklı akitleri (bey’ ve selef, ‘îne satışı gibi) yasaklar. Hanefî ve Şâfiî mezhepleri ise akdin zahirî şekline daha çok bakar ve niyete dair ayrıntıda daha serbest davranabilir. İbn Kayyim, İ’lâmü’l-Muvakkıîn’de hilelere sert tepki gösterir; bu konu Büyük Hanbelî âlimleri yazısında da geçer.

Çağdaş bankacılık ve fıkıh akademileri

Modern dönemde bankaların faizli kredi ve mevduat işlemleri, İslam hukukçuları arasında tartışma konusu olmuştur. İslam İşbirliği Teşkilatı Fıkıh Akademisi, Mekke İslam Fıkıh Akademisi ve diğer kurumlar, banka faizinin ribâ hükmünde olduğunu kabul eden kararlar almıştır. Bu doğrultuda katılım bankacılığı, murâbaha, müşâreke, mudârebe ve icâre gibi klasik akitlere dayalı finansman ürünleri geliştirilmiştir. Bazı çağdaş araştırmacılar ise banka faizinin klasik ribâdan farklı olabileceğini savunur; bu görüşler azınlıktadır ve çoğunluk fıkıh akademileri tarafından kabul edilmemektedir. Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun bu konuda kararları vardır; bunlar için Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu ve fetva kurumu yazısı okunabilir.

Mezhepler arası farkın pratik anlamı

Pratik hayatta mezheplerin faiz konusundaki ortak görüşü, ödünç para karşılığında kesin fazlalık almanın haramlığıdır. Hangi malların hangi şartlarla ribâya tâbi olduğu ise ticaret yapan kişiler için ayrıntı konusudur. Bu ayrıntıları belirlerken, güvenilir bir ilmihal veya yetkili fetva makamı esas alınmalıdır. Mezhepler arası farkların genel çerçevesi için Dört mezhebin ortak noktaları yazısı okunabilir.

Ticaret ahlakı ve genel ilkeler

İslam ticaret fıkhı yalnızca akitlerin şekli kurallarını değil, ahlaki ilkeleri de içerir: doğruluk, aldatmama, ölçü ve tartıda dürüstlük, karşılıklı rıza ve insanların hakkını gözetme. Hz. Peygamber’in “Doğru ve güvenilir tâcir, peygamberler, sıddîklar ve şehitlerle beraberdir” mealindeki hadisi (Tirmizî) bu ahlaki çerçeveyi vurgular. Dört mezhep de tağşiş (hile), ihtikâr (karaborsa) ve gabn-ı fâhiş gibi uygulamaları sınırlar. Ticaretle ilgili genel kaideler Mecelle’de de yer alır; bkz. Fıkıh kaideleri.

Faizin yasaklanmasının hikmeti olarak sömürüyü önleme, risk paylaşımı ve gerçek ekonomik faaliyeti teşvik etme gibi gerekçeler gösterilir. Bu da faiz yasağını makâsıd perspektifinden değerlendirmeyi mümkün kılar.

Sıkça Sorulan Sorular

Faiz (ribâ) nedir?

Karşılıksız fazlalık alma anlamına gelir. Bakara 275. ayet alışverişi helal, faizi haram kılar. İki ana çeşidi borçtan doğan ribâ en-nesî’e (vade faizi) ve aynı cinsten malların fazlalıkla değişiminden doğan ribâ el-fadl’dır.

Altı malda ribâ hadisi nedir?

Altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuzun aynı cins takasında peşin ve eşit olmasını emreden hadistir (Müslim). Mezhepler bu maddelerin illetini farklı belirler.

Mezhepler ribâ illetini nasıl belirler?

Hanefîler cinsiyet ve kayıl/vezin (ölçü-tartı) illetini; Şâfiîler para ve yiyecek olma illetini; Mâlikîler yiyecek ve saklanabilirlik illetini; Hanbelîler ise Hanefîler gibi veya Mâlikîler gibi farklı rivayetlerle illeti belirler. Zâhirîler yalnızca altı maddeyle sınırlar.

Modern bankacılık faizi nasıl değerlendirilir?

Çağdaş fıkıh akademilerinin çoğu, bankaların ödünç para karşılığı aldığı faizi ribâ kabul eder ve faizsiz (katılım) bankacılık modelleri geliştirmiştir. Farklı görüşler de vardır; güncel hüküm için yetkili kurullara başvurulmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 12 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Bakara Suresi (2/275-279); Müslim, Müsâkât (altı malda ribâ hadisi); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ribâ" ve "Büyû'" maddeleri; Vehbe ez-Zühaylî, el-Fıkhu'l-İslâmî ve Edilletüh

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →