Kıyas Nedir? Fıkıhta Kıyasın Şartları ve Örnekleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Tanım ve rükünler
Kıyasın şartları
Kıyas çeşitleri

Kıyas, hakkında nass bulunmayan bir meselenin hükmünü, aralarındaki ortak illet sebebiyle nassla belirlenmiş benzer bir meseleye benzeterek tespit etmektir. Sünni mezhepler kıyası dördüncü asıl delil olarak kabul eder; Zâhirîler ve Caferî mezhebi ise kıyası delil saymaz. Kıyasın şartları ve kapsamı mezhepler arasında farklıdır.

Tanım ve rükünler

Kıyas, sözlükte “ölçmek” demektir. Usul terimi olarak dört rükne dayanır: Asıl (hükmü nassla sabit mesele), fer’ (hükmü bilinmeyen mesele), illet (asıl ile fer’i bağlayan ortak sebep) ve hüküm (asıldan fer’e taşınan hüküm). Örneğin içki haram kılınmıştır (asıl); nebîz gibi sarhoşluk veren diğer içecekler hakkında nass yoktur (fer’); ortak sebep sarhoşluktur (illet); hüküm haramlıktır. Böylece fer’ de haram sayılır. Kıyas, nassları yeni durumlara taşımanın ilmî bir yoludur. Fıkıh usulünün genel çerçevesi için Fıkıh usulü nedir? yazısı okunabilir.

Kıyasın şartları

Usulcüler kıyasın geçerli olması için şu şartları sayar: Asıl hükmün nassla sabit ve nesh edilmemiş olması; illetin açık, ölçülebilir ve nassın hükmüne uygun olması; fer’de de aynı illetin bulunması; hükmün asılda aklın kavrayabileceği bir sebebe dayanması (ibadet gibi taabbüdî hükümlerde kıyas genelde yapılmaz); ve kıyasın nassla veya icmâ ile çatışmaması. Ayrıca illetin tespiti için bir takım yollar (nass, icmâ, istinbat: münâsebet, şebeh, seber ve taksim, devran gibi) belirlenmiştir. Bu ölçülerin titizliği, kıyasın keyfî bir yöntem olmadığını gösterir.

Kıyas çeşitleri

Kıyas, illetin netliği bakımından “kıyâs-ı celî” (açık) ve “kıyâs-ı hafî” (gizli); fer’ ile asıl arasındaki ilişki bakımından “evlâ kıyası” (fer’in hükmü asıldan daha uygun), “müsâvî kıyası” ve “edna kıyası” gibi türlere ayrılır. Örneğin “Ebeveyne öf bile deme” (İsrâ 17/23) ayetinden dövmenin de haram olduğu sonucu, evlâ kıyasına bir örnektir. Hanefîler bu çerçevede kıyâs-ı hafîyi istihsanla birlikte kullanır; bu konu İstihsan ve istıslah yazısında ele alınmıştır.

Mezheplerin kıyas anlayışı

Hanefîler kıyası geniş kullanır ve istihsanla dengelenir. Şâfiî kıyası sistemleştirmiş ve katı kurallara bağlamıştır; er-Risâle’de kıyasın zorunluluk hâlinde başvurulacak bir yöntem olduğunu belirtir. Mâlikîler kıyasla birlikte mesâlih-i mürsele ve Medine ehlinin amelini kullanır. Hanbelîler ise kıyası ancak zaruret hâlinde, sahih hadis ve sahabe fetvası bulunmadığında kullanır. Bu yaklaşım farkları için Hanefî ile Şâfiî arasındaki temel farklar ve Şâfiî ile Hanbelî arasındaki farklar yazıları okunabilir.

Kıyası reddedenler

Zâhirî mezhebi (Dâvûd ez-Zâhirî, İbn Hazm) kıyası, nassın dışına çıkmak sayarak reddeder; Allah’ın hükmünün nassla bildirildiğini, nass olmayan yerde “asıl olan ibâha”dır diyerek hüküm koymanın caiz olmadığını savunur. Caferî fıkhı da kıyası reddeder, aklı kıyas yerine bağımsız bir delil olarak kabul eder. Bu fark, bu mezheplerin bazı hükümlerde farklı sonuçlara ulaşmasının sebeplerinden biridir. Zâhirîler için İbn Hazm ve Zâhirî mezhebi, Caferî fıkhı için Caferî fıkhı ile Hanefî fıkhı yazıları okunabilir.

Sınırları ve modern uygulama

İbadet hükümleri gibi taabbüdî alanlarda kıyas sınırlıdır; muamelât ve ceza hukuku gibi alanlarda ise illet bulunduğunda kıyas daha geniş kullanılır. Modern dönemde yeni meselelerde (ses ve görüntü kayıtları, tıbbî uygulamalar, finansal araçlar) kıyas, maslahat ve makâsıd ile birlikte ictihadın temel araçlarındandır. Bu çalışmalar fıkıh akademilerinde toplu olarak yapılır. Maslahat ve makâsıd yaklaşımı için Maslahat ve Makâsıdü’ş-Şerîa yazısı okunabilir. Ayrıca icmâ ile kıyas arasındaki ilişki için İcmâ nedir? yazısına bakılabilir.

Örnek meseleler

Kıyasın pratikteki örneklerinden biri, Cuma Suresi 9. ayetteki alışveriş yasağıdır: Cuma ezanı okunduğunda alışverişin bırakılması emredilir (Cuma 62/9); âlimler bu hükmü, Cuma namazından alıkoyan diğer akitlere (kira, ortaklık gibi) kıyasla genişletmiştir. Başka bir örnek, miras hükümlerinde katilin mirastan yoksun olmasıdır: Hadisteki “katil mirasçı olamaz” hükmü, kasıtlı öldürme dışında bazı durumlara da kıyasla uygulanır. Günümüzde ise uyuşturucu maddelerin haramlığı, sarhoşluk veren içeceklere kıyasla veya zararlı olma illetiyle sabittir. Bu örnekler kıyasın yeni sorunlara cevap üretme işlevini gösterir.

Elbette her kıyas aynı güçte değildir: açık illetli kıyaslar daha kesin, tahmini illetli kıyaslar daha tartışmalıdır. Bu yüzden müctehidler arasında kıyas sonuçlarında farklılık olması doğaldır.

Sonuç olarak kıyas, nassları yeni durumlara taşıyan ilmî bir yöntemdir; geçerliliği illetin doğru tespitine ve şartlara uyulmasına bağlıdır. Mezheplerin kıyas konusundaki farkı, delil sistemlerinin farkını yansıtır ve ictihadın çeşitliliğini gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kıyas nedir?

Hakkında nass bulunmayan bir meselenin hükmünü, nassla hükmü belirtilmiş bir meseleye ortak illet sebebiyle benzeterek belirlemektir.

Kıyasın rükünleri nelerdir?

Dört rükün sayılır: asıl (hükmü nassla belli mesele), fer’ (hükmü belirlenecek mesele), illet (iki mesele arasındaki ortak sebep) ve hüküm. Bu unsurlar tamamlanınca kıyas geçerli olur.

Kıyasın klasik örneği nedir?

Şarabın haramlığının sarhoşluk illetine bağlanarak, sarhoşluk veren diğer içeceklere uygulanması en bilinen örnektir. Bu, “nebîz” gibi benzer maddelere hüküm taşıma biçimidir.

Kıyası kabul etmeyen mezhepler var mıdır?

Zâhirî mezhebi ve Caferî fıkhı kıyası delil kabul etmez. Caferî fıkhında kıyasın yerine akıl kullanılır; Zâhirîlik ise nassın zâhirine bağlı kalır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kıyas" maddesi; Şâfiî, er-Risâle (Kıyas bölümü); Gazzâlî, el-Müstasfâ; Âmidî, el-İhkâm fî Usûli'l-Ahkâm

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →