Osmanlı’da Ramazan Gelenekleri: Mahya, Huzur Dersleri, Diş Kirası

Osmanlı’da Ramazan, hem bireysel ibadetin hem toplumsal dayanışmanın yoğunlaştığı bir aydı. Mahya, sahur davulcuları, iftar topu, huzur dersleri ve sarayda Hırka-i Saadet ziyareti gibi gelenekler bu ayı kendine özgü bir kültürel atmosfere dönüştürürdü.

Ramazan’a Hazırlık

Ramazan’ın başlangıcı hilal gözlemine dayanır. Osmanlı’da hilalin görülmesi, kadılar ve ilmiye mensuplarının tanıklığıyla kesinleşirdi. Hilal görüldüğünde şehir top atışlarıyla ilan edilir, ardından kandil yakılır ve camiler aydınlatılırdı. İstanbul’da bu haber halka camiler, çarşı ve mahalle imamları aracılığıyla ulaşırdı. Bu uygulama, kadıların toplum içindeki dinî ve idari rolüyle de bağlantılıdır.

Ramazan öncesinde evler temizlenir, çarşılardan erzak alınır, vakıf ve hayır kurumları fakirlere yardım hazırlıklarına başlardı. Padişahlar ve vezirler yoksullar için iftar sofraları kurdurur, imaretlerde yemek miktarı artırılırdı. Vakıf şartnamelerinde Ramazan’da ek aş ve ikram yapılmasını öngören hükümlere rastlanır.

Sahur, İftar ve Top Atışı

Sahura kalkmak için mahalle davulcuları sokakları dolaşır, manilerle halkı uyandırırdı. Ramazan sonunda ev ev dolaşarak bahşiş toplamaları da bir gelenek hâline gelmişti. İftar vaktini bildirmek için ise kale ve saray tarafından top atılırdı. İstanbul’da bu iş Sarayburnu’ndan, Yedikule ve diğer noktalardan yapılırdı. Top sesi duyulunca camilerde ezan okunurdu, halk bu işaretle iftar ederdi.

İftar sofraları hurma ve zeytinle başlar, çorba, pilav ve etli yemeklerle devam ederdi. Ramazan pidesi ve güllaç gibi tatlılar bu ayın klasik lezzetleri arasındadır. İftardan sonra halk teravih namazına giderdi; kentin büyük camileri bu gecelerde kandillerle aydınlatılır, mahyalarla süslenirdi.

Mahya Geleneği

Mahya, iki minare arasına gerilen iplere dizilmiş kandillerle oluşturulan ışıklı yazılardır. “Ramazan-ı Şerif”, “Maşallah”, “Hoş geldin ya şehr-i Ramazan” gibi sözler ve çeşitli şekiller mahyalarda yer alırdı. Mahyacılık Osmanlı döneminde ayrı bir sanat dalı sayılır; mahyacılar yazıları minarelerin arasındaki ipler üzerine yerleştirirdi. Süleymaniye ve Sultanahmet camileri mahyalarıyla özellikle bilinir. Mahyanın başlangıcı konusunda kesin bilgi yoktur; 17. ve 18. yüzyıllarda yaygınlaştığı kabul edilir.

Günümüzde mahya, elektrikli lambalarla yapılmakta olup Ramazan’ın görsel simgelerinden biri sayılmaktadır. Mimar Sinan camilerinin minare düzeni, mahya için uygun bir mesafe sağlar.

Saray Gelenekleri

Topkapı Sarayı’nda Ramazan’ın on beşinci günü padişah ve devlet erkânı Hırka-i Saadet Dairesi’ne gider, Hz. Peygamber’e ait olduğuna inanılan emanetleri ziyaret ederdi. Törende Kur’an okunur, dualar yapılır, ziyaretçilere ikramlar sunulurdu. Ramazan boyunca saray mutfağında yüzlerce kişilik iftar hazırlanır, vezirlere ve ulemaya yemek verilirdi.

Ramazan’ın önemli bir sahnesi huzur dersleri idi. Padişahın huzurunda, ulemanın katıldığı tefsir ve hadis dersleri yapılır, bu dersler halk arasında saygıyla anılırdı. Padişah, bu derslere katılan âlimlere hediyeler ve cübbeler verirdi. “Diş kirası” denilen ikram geleneği ise iftar ya da ziyafet sonrası konuklara verilen hediye ve paraları ifade ederdi; rivayetlere göre bu hediyeler saray içinde paşalara ve ulemaya sunulurdu, ayrıntıları dönemlere göre değişirdi.

Ramazan’ın Dinî Hayatı

Osmanlı’da Ramazan ayı yalnız eğlence ve sosyal yardım değil, yoğun bir dinî faaliyet dönemiydi. Camilerde teravih namazı cemaatle kılınır, Kur’an hatimleri yapılır, mukabele geleneği sürdürülürdü. Medreselerde derslere ara verilir, talebeler hatim ve vaaz meclislerine katılırdı. Vaizler, ayın faziletini anlatan ve toplumu hayra yönlendiren konuşmalar yapardı. Bu vaazlar, Kadir Gecesi ve Leyle-i Berat gibi kandil gecelerinde daha da yoğunlaşırdı.

Ramazan’ın son on gününde itikâfa giren kişiler camilerde ibadetle meşgul olurdu. Kadir gecesi için camiler dolar, geceyi ibadetle geçirmek isteyenler tekke ve zaviyelerde de toplanırdı. Ramazan bayramı yaklaşırken fitrelerin hesaplanması ve dağıtımı mahalle imamları ve vakıf görevlilerince takip edilirdi.

Halk Eğlenceleri ve Sosyal Hayat

İftardan sonra İstanbul’un Direklerarası gibi semtlerinde Karagöz, ortaoyunu, meddah ve kukla gösterileri sahnelenirdi. Çocuklar için “bayram yeri” kurulur, kahvehanelerde hikâyeler anlatılırdı. Bu eğlenceler teravih namazı ile çelişmez, akşam ve gece boyunca birlikte sürerdi. Bazı dönemlerde dinî kesimlerden, eğlencelerin ibadetin ciddiyetine gölge düşürdüğü yönünde eleştiriler de dile getirildi.

Yoksullar için Ramazan’ın son günlerinde fitre ve zekât toplanır, bayram öncesinde dağıtılırdı. Bayram sabahında devlet erkânı ve halk bayram töreni ve ziyaretlerle ayı tamamlardı.

Gelenekten Günümüze

Bu geleneklerin bir kısmı günümüzde farklı biçimlerde sürmektedir. Sahur davulcuları, mahyalar ve ramazan pideleri hâlâ yaşayan unsurlardandır. İftar topu ise bazı şehirlerde sembolik olarak devam eder. Osmanlı Ramazanlarını anlatan kaynaklar arasında Evliya Çelebi’nin seyahatnamesi, Ahmed Refik’in İstanbul hayatı çalışmaları ve çeşitli hatıralar bulunmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Mahya nedir?

Ramazan gecelerinde iki minare arasına gerilen iplere kandiller dizilerek oluşturulan ışıklı yazı veya resimdir. Genellikle dinî ifadeler ve Ramazan mesajları yazılır.

Sahur davulu geleneği nasıl başladı?

Kökeni hakkında kesin bilgi yoktur. Halkı sahura uyandırmak için davul çalma geleneği Osmanlı şehirlerinde yaygındı ve mahalle davulcuları ramazan sonunda bahşiş toplardı.

Diş kirası nedir?

İftar veya ziyafet sonrası verilen hediye ya da paraya halk arasında diş kirası denirdi. Sarayda ve konaklarda özellikle Ramazan’da uygulanan bir cömertlik geleneğiydi.

Padişah Ramazan’da Hırka-i Saadet’i ziyaret eder miydi?

Evet. Ramazan’ın on beşinde padişah ve devlet erkânı Topkapı Sarayı’ndaki Hırka-i Saadet Dairesi’ni ziyaret eder, emanetlere hürmet gösterirdi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 7 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ramazan" md.; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mahya" md.; Reşad Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi (Ramazan maddeleri); Ahmet Refik Altınay, Hicrî On Birinci Asırda İstanbul Hayatı

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →