Abdülaziz Döneminde Dinî Hayat, Pertevniyal Camii ve Mecelle

Abdülaziz dönemi, İslam hukukunun kanunlaştırılması çabası olarak Mecelle’nin hazırlandığı, Aksaray’daki Pertevniyal Valide Sultan Camii’nin yapıldığı, Yeni Osmanlıların dinî-siyasi tartışmalarının yükseldiği ve medrese öğrencilerinin (softalar) siyasi harekete geçtiği bir dönemdir. Bu gelişmeler, 19. yüzyıl Osmanlı’sında din–devlet–hukuk ilişkisinin yeniden tanımlandığını gösterir.

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye

Mecelle, 1869-1876 yıllarında Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından hazırlanan ve Hanefî fıkhının muamelât (borçlar, eşya, yargılama) kısmını 1851 maddede toplayan kanun metnidir. Çıkış amacı, şer’î mahkemelerde farklı fıkıh kitaplarına dayalı çelişkili hükümleri önlemek ve yeni kurulan nizamiye mahkemeleri için ortak bir hukuk metni sağlamaktı. Mecelle, İslam hukukunun ilk büyük kanunlaştırma örneği sayılır; birçok Arap ülkesinde ve Balkanlar’da 20. yüzyıla kadar yürürlükte kaldı. Hanefî mezhebinin dışına çıkılmadığı, ancak hükümlerin başka mezheplerden de seçilebildiği tartışılır. Mecelle’nin giriş bölümünde yer alan külli kaideler (hukuk ilkeleri), İslam hukuk usulünün özeti olarak okunur.

Ahmed Cevdet Paşa aynı zamanda Tarih-i Cevdet adlı eseriyle Osmanlı tarihyazımına katkı yaptı ve hem ilmiye hem bürokrasi çevresinde önemli bir yere sahipti. Mecelle’nin kanunlaştırma yöntemi, ulemanın bir kısmı tarafından fıkhın esnekliğini sınırladığı gerekçesiyle eleştirilirken, bir kısmı tarafından hukuk birliği için gerekli görüldü. Osmanlı hukuk sistemi hakkında Osmanlı kadı ve yargı sistemi yazısı okunabilir.

Pertevniyal Valide Sultan Camii

Aksaray’da 1871’de Abdülaziz’in annesi Pertevniyal Valide Sultan adına yaptırılan cami, Mimar Sarkis Balyan’a atfedilir. Neo-Gotik, neo-klasik ve Osmanlı üsluplarının sentezini gösteren yapı, Osmanlı eklektik mimarisinin dikkat çekici örneklerindendir. Cephesinde yer alan zengin süslemeler ve pencerelerdeki sivri kemerler, Batı Gotik etkilerini yansıtır. Külliyede sebil, çeşme, türbe ve mektep bulunur. Bu yapı, 19. yüzyıl ortasından itibaren dinî mimarinin yeni bir estetik anlayışa açıldığını gösterir. Mimari dönemler için Osmanlı mimarisinin dönemleri yazısı okunabilir.

Abdülaziz ayrıca Beylerbeyi Sarayı’nın (1861-1865) ve Çırağan Sarayı’nın (1863-1867) yapımını sağladı; saray yapılarında camiler ve hünkâr mescitleri de yer aldı. Bu çevrede yapılan dinî mekânlar, padişahın Cuma selamlığı ve ibadet hayatı için tasarlanmıştı.

Yeni Osmanlılar, softalar ve ulema

1860’lardan itibaren Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi gibi aydınlar, İslam kaynaklı meşveret (danışma) kavramı üzerinden meşruti yönetimi savundu. Ali Suavi, İslam’ın siyasi ilkeleriyle Batı’nın anayasal yönetimi arasında bağ kurdu. Bu yaklaşım, dinî dil ile modern siyasi talebi birleştiren erken bir örnektir. Aynı yıllarda medrese öğrencileri (softalar) 1876’da Bâb-ı Âli’de gösteriler yaparak Mahmud Nedim Paşa’nın görevden alınmasını talep etti. Şeyhülislam Hayrullah Efendi’nin 1876’da Abdülaziz’in hal edilmesine dair fetvası, ulemanın siyasetteki rolünün sürdüğünü gösterir.

Haremeyn, hac ve dinî hizmetler

Abdülaziz döneminde Haremeyn’e surre ve yardımlar düzenli gönderildi. Hac yolculuğu buharlı gemilerle kolaylaşmaya başladı; Cidde ve Hicaz limanları Osmanlı denetiminde işletildi. Süveyş Kanalı’nın açılması hac yolculuğunu da değiştirdi. Medine’ye telgraf hattı döşenmesi fikri bu dönemde gündeme geldi ve sonraki yıllarda Hicaz Demiryolu projesine zemin hazırladı. Konuyla ilgili genel bilgi için Hicaz Demiryolu yazısı okunabilir. Padişahın hayatı için Abdülaziz’in hayatı yazısına bakılabilir.

Eğitim kurumları ve din dersleri

1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, Osmanlı’da ilk, orta ve yüksek öğretim kademelerini düzenledi; rüşdiye mektepleri ve idadiler kuruldu. Müslüman ve gayrimüslim çocuklar için ayrı ya da karma okullar açılmasına dair hükümler getirildi; her cemaatin kendi dinî eğitimini sürdürme hakkı korundu. Medreseler ise geleneksel müfredatla varlığını sürdürdü. Kurulan Darülfünun-ı Osmanî (1863, sonra 1870) dinî ve fennî ilimlerin yan yana okutulması fikrini taşıyordu; ancak ders gören öğrenci sayısı ve kurumun ömrü sınırlı kaldı. Bu iki eğitim sisteminin paralel varlığı, ilerleyen yıllarda medrese-mektep ayrışması tartışmasını doğurdu.

Vakıflar ve toplumsal hayat

Evkaf-ı Hümayun Nezareti, bu dönemde vakıf gelirlerinin düzenlenmesi ve kayıtların yenilenmesi için çalışmalar yaptı. 1860’ların sonu ve 1870’lerde vakıf mallarının satışına ve istibdal meselelerine dair düzenlemeler gündeme geldi. Vakıfların modern mülkiyet hukuku içindeki yeri, Arazi Kanunnamesi ve Tapu Nizamnamesi ile birlikte tartışıldı. Şehirlerde yangın, kıtlık ve salgınlar sonrası hayır kurumları ve vakıf aşevleri yoksullara hizmet etti. İstanbul’da Ramazan gelenekleri, kandil geceleri ve bayram törenleri halkın dinî-sosyal hayatını sürdürdü. Vakıf konusunun işleyişi için vakıf kurumu yazısı okunabilir.

Abdülaziz’in şahsi dindarlığı hakkında kaynaklar, onun Cuma selamlığına ve dinî törenlere düzenli katıldığını, Hırka-i Saadet Dairesi’ne saygı gösterdiğini belirtir. Hükümdar ayrıca hayır eserlerine destek verdi; İstanbul dışında da çeşme ve mektep yaptırdığı anlatılır. Yine de dönemin eleştirileri, sarayın israfını ve devletin mali krizini dinî ve ahlaki dille dile getirdi.

Sıkça Sorulan Sorular

Mecelle kaç maddedir?

1851 maddedir ve Hanefî fıkhının muamelât kısmını kanun biçiminde düzenler.

Pertevniyal Valide Sultan Camii nerededir?

İstanbul Aksaray’da yer alır ve 1871’de Abdülaziz’in annesi adına yaptırılmıştır.

Mecelle’yi kim hazırlamıştır?

Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki bir heyet 1869-1876 yıllarında hazırlamıştır.

Yeni Osmanlılar kimlerdir?

Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi gibi meşruti yönetimi savunan Osmanlı aydınlarıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 20 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülaziz", "Mecelle" ve "Pertevniyal Valide Sultan Camii" maddeleri; Roderic Davison, Reform in the Ottoman Empire; Doğan Kuban, Osmanlı Mimarisi; Butrus Abu-Manneh, Studies on Islam and the Ottoman Empire in the 19th Century

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →