II. Abdülhamid: Hayatı, Saltanatı ve Önemli Olaylar
II. Abdülhamid kimdir? Kanun-ı Esasi'nin ilanı, 93 Harbi, Duyun-ı Umumiye, Hicaz Demiryolu, eğitim yatırımları ve 1909'da hal edilişi.
- Tahta çıkış ve Kanun-ı Esasi
- 93 Harbi ve Berlin Kongresi
- Duyun-ı Umumiye, Mısır ve dış ilişkiler
II. Abdülhamid, Abdülmecid’in oğlu olup 1842’de İstanbul’da doğmuş, 1876-1909 yıllarında otuz üç yıl hüküm sürmüştür. Kanun-ı Esasi’yi ilan edip Meclis-i Meb’usan’ı toplamış, 1878’de meclisi tatil ederek yönetimi merkezileştirmiş, 93 Harbi’ndeki ağır kayıplarla ve mali iflasla uğraşmış, Hicaz Demiryolu gibi büyük projeleri gerçekleştirmiş ve 1908’de İkinci Meşrutiyet’in ilanıyla yetkileri sınırlanmış, 1909’da hal edilmiştir.
Tahta çıkış ve Kanun-ı Esasi
Abdülhamid, 31 Ağustos 1876’da ağabeyi V. Murad’ın hal edilmesiyle tahta çıktı. Midhat Paşa ve arkadaşları, onun meşruti yönetimi kabul edeceği şartıyla desteklediler. İstanbul’da Avrupa devletlerinin Tersane Konferansı toplanmışken, 23 Aralık 1876’da Kanun-ı Esasi (Osmanlı Anayasası) ilan edildi. Anayasa, iki meclisli parlamento, tebaanın hakları ve padişahın yetkilerini düzenliyordu; ancak padişaha yabancı kişileri sürgün etme ve meclisi feshetme gibi geniş yetkiler de bırakıyordu. 1877’de Meclis-i Meb’usan toplandı. Aynı yıl Midhat Paşa sadrazamlıktan alınarak sürgüne gönderildi.
93 Harbi ve Berlin Kongresi
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi), Osmanlı için ağır bir yenilgiyle sonuçlandı. Rus orduları Edirne’ye ve San Stefano’ya ulaştı; Plevne Savunması (Gazi Osman Paşa) Osmanlı direnişinin simgesi oldu. 1878 Ayastefanos Antlaşması ile Büyük Bulgaristan oluşturulması öngörüldü; ancak Avrupa devletlerinin müdahalesiyle toplanan Berlin Kongresi’nde (1878) antlaşma yeniden düzenlendi. Osmanlı Balkanlar’da büyük toprak kaybetti; Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya, Kıbrıs idare olarak İngiltere’ye bırakıldı. Savaş sırasında ve sonrasında Rumeli ve Kafkasya’dan yüz binlerce Müslüman muhacir Anadolu’ya göç etti. Meclis, 1878 Şubat’ında savaş koşulları gerekçesiyle tatil edildi ve otuz yıl boyunca toplanmadı.
Duyun-ı Umumiye, Mısır ve dış ilişkiler
1881’de Muharrem Kararnamesi ile Osmanlı dış borçlarının idaresi için Duyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu; devlet gelirlerinin bir kısmı borç ödemelerine ayrıldı. 1882’de İngiltere Mısır’ı işgal etti. Tunus 1881’de Fransa’ya kaptırıldı. Abdülhamid, bu koşullarda Almanya ile yakınlaşma politikası izledi; Alman subaylar orduyu eğitti ve Anadolu Demiryolları (Bağdat Demiryolu) için Alman sermayesi yatırım yaptı. 1897’de Osmanlı-Yunan Savaşı Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Girit, Makedonya ve Ermeni meseleleri dönem boyunca Avrupa baskılarını artırdı. 1894-1896 olayları ve çeşitli bölgesel şiddet olayları hakkında farklı tarihyazımı yorumları vardır; konu tarafsız ve kaynaklara dayalı bir yaklaşımla ele alınmalıdır.
Yönetim anlayışı ve eğitim yatırımları
Abdülhamid, geniş bir istihbarat ağı ve sansür uygulaması kurdu; Yıldız Sarayı’nı yönetim merkezi yaptı. Eleştirmenleri onun yönetimini baskıcı bulurken, taraftarları devletin dağılmasını önlediğini savunur. Bu dönemde eğitim alanında önemli yatırımlar yapıldı: Binlerce rüşdiye ve idadi okulu, 1900’de Darülfünun’un (İstanbul Üniversitesi’nin çekirdeği) açılması, Mekteb-i Mülkiye, Hukuk ve Tıp mektepleri, Sanayi-i Nefise Mektebi kuruldu. Telgraf, posta ve demiryolu ağları genişletildi. Bu yatırımlar, sonradan Cumhuriyet’in kadrolarını yetiştirecek eğitimli bir nesli de ortaya çıkardı. Dönemin tartışmalı yönleri ile ilerici girişimleri bir arada değerlendirilmelidir.
İkinci Meşrutiyet ve hal
1908 Temmuz’unda İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Makedonya’da başlattığı ayaklanma sonucu Abdülhamid Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koydu (İkinci Meşrutiyet). Nisan 1909’da İstanbul’da çıkan 31 Mart Vakası, askerî bir isyan olarak başladı ve Hareket Ordusu’nun İstanbul’a girmesiyle bastırıldı. 27 Nisan 1909’da Meclis ve şeyhülislamın fetvasıyla Abdülhamid hal edildi. Selanik’teki Alatini Köşkü’ne gönderildi, 1912’de İstanbul’a döndü ve Beylerbeyi Sarayı’nda yaşadı. 10 Şubat 1918’de vefat etti. Ayrıntı için II. Abdülhamid’in ölümü ve türbesi yazısı okunabilir. Dinî ve mimari faaliyetleri için II. Abdülhamid döneminde dinî hayat yazısına bakılabilir. Sonraki dönem için Mehmed Reşad yazısı okunabilir.
Hicaz Demiryolu ve İslam siyaseti
Abdülhamid, Osmanlı’nın dış tehditlere karşı dayanışmasını güçlendirmek amacıyla halifelik sıfatının dinî ve siyasi boyutunu öne çıkardı. Bu politika, “İslam birliği” (Pan-İslamizm) adıyla anılır; ancak kapsamı ve niteliği tarihçiler arasında tartışmalıdır: bazıları bunu Osmanlı’nın savunmacı bir siyaseti, bazıları ise Müslüman halklarla bağ kurma çabası olarak yorumlar. Bu çerçevede inşa edilen Hicaz Demiryolu (1900-1908), Şam’dan Medine’ye uzanarak hac yolculuğunu kısaltmayı amaçladı; masrafların önemli bölümü dünya Müslümanlarından toplanan bağışlarla karşılandı. Ayrıntı için Hicaz Demiryolu ve Osmanlı’ya hilafetin geçişi yazıları okunabilir.
Abdülhamid’in saltanatı, Osmanlı’nın bir yandan toprak kaybettiği, diğer yandan eğitim, haberleşme ve ulaşım altyapısına yatırım yaptığı bir dönemdir. Tarihçiler onun yönetimini hem merkezileşme hem baskı hem modernleşme açısından çok yönlü değerlendirir. Önceki dönem için V. Murad yazısı, Tanzimat’ın başlangıcı için Tanzimat Fermanı yazısı okunabilir.
Abdülhamid’in uzun saltanatı, Osmanlı’nın son büyük yönetim denemelerinden biri olarak, hem baskı hem modernleşme boyutlarıyla tarihçilerin en çok tartıştığı dönemlerden biridir. Bu nedenle değerlendirmelerde dönemin belgeleri, hatıratı ve farklı bakış açıları birlikte okunmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kanun-ı Esasi ne zaman ilan edilmiştir?
23 Aralık 1876’da ilan edilmiş, meclis 1878’de tatil edilmiş ve 1908’de yeniden yürürlüğe girmiştir.
93 Harbi nedir?
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’dır; adını hicrî-rumi 1293 yılından alır.
Duyun-ı Umumiye nedir?
1881’de Osmanlı dış borçlarının tahsili için kurulan uluslararası denetimli idaredir.
Abdülhamid ne zaman vefat etmiştir?
10 Şubat 1918’de Beylerbeyi Sarayı’nda vefat etmiştir.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülhamid II" md.; Selim Deringil, The Well-Protected Domains; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey; Roderic Davison, Reform in the Ottoman Empire
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülhamid II" md.
- Selim Deringil, The Well-Protected Domains
- Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey
- Roderic Davison, Reform in the Ottoman Empire
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.