Mehmed Reşad Döneminde Dinî Hayat, Cihad Fetvası ve Hilafet

Mehmed Reşad döneminin dinî hayatı, halifelik makamının savaş siyasetinde kullanıldığı Cihad-ı Mukaddes fetvası, medrese ıslahı ve vaiz yetiştirme kurumları, Hukuk-ı Aile Kararnamesi ile aile hukukunda düzenlemeler, Eyüp’te kılıç kuşanma törenleri ve Haremeyn’deki gelişmeler çerçevesinde şekillenir.

Cihad-ı Mukaddes fetvası

14 Kasım 1914’te Fatih Camii’nde yapılan bir törenle Cihad-ı Mukaddes ilan edildi. Şeyhülislam Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi’nin başkanlığında beş ayrı fetva hazırlandı; fetvalarda İtilaf Devletleri’nin Müslüman ülkelere saldırdığı ve Müslümanların bu devletlere karşı savaşmasının dinî bir görev olduğu belirtildi. Bildiri Arapça, Farsça, Urduca ve Tatarca çevrilerek İslam dünyasına dağıtıldı. Çağrı, Osmanlı’nın halifelik sıfatını kullanarak Müslüman halkları (Hindistan, Mısır, Kuzey Afrika, Orta Asya) seferber etme girişimiydi; ancak beklenen çapta bir isyan hareketi ortaya çıkmadı. Bu uygulama, Osmanlı’nın savaşa girişinin dinî meşruiyetle desteklenmesi ve İslam’ın uluslararası siyasetteki yeri bakımından tarihçiler tarafından farklı açılardan incelenir. Konu için Birinci Dünya Savaşı ve hilafet-cihad yazısı okunabilir.

Fetvalar, cihad kavramının İslam hukukundaki savunma ve meşruiyet şartları bağlamında yorumlandı; bazı ulema ve düşünürler fetvaların siyasi bir araç olarak kullanıldığına dikkat çekti. Sonraki yıllarda Arap isyanı (1916), Mekke Şerifi Hüseyin’in fetva karşısında kendi dinî argümanlarını ileri sürmesine yol açtı.

Medrese ıslahı, Medresetü’l-Vaizin ve Darülhilafe

İkinci Meşrutiyet döneminde ilmiye ve medrese sistemini yeniden düzenleme girişimleri hız kazandı. 1909-1914 arasında Medresetü’l-Vaizin (vaiz yetiştirme medresesi, 1912) ve Medresetü’l-Eimme ve’l-Hutaba (imam-hatip medresesi, 1913), Darülhilafe medreseleri (1914) gibi kurumlar açıldı. 1914 Medreselerin Islahı Nizamnamesi, medreselerin müfredatına fen bilgilerini ekledi ve medrese eğitimini yeniden yapılandırdı. Bu çabalar, medrese-mektep ikiliğini giderme hedefini taşıyordu. Şeyhülislamlık makamı bu dönemde Bâbıâli’nin bağlı kurumu olarak yeniden tanımlandı ve bazı yetkileri (şer’iye mahkemeleri) Adliye Nezareti’ne devredildi. Medrese tarihi için Osmanlı medreseleri yazısı okunabilir.

Hukuk-ı Aile Kararnamesi

1917’de yayımlanan Hukuk-ı Aile Kararnamesi, Osmanlı’da evlilik, boşanma, nafaka ve kadın hakları konularında yeni düzenlemeler getiren bir hukuk metniydi. Hanefî fıkhının yanı sıra Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerden de hükümler alınarak (telfik ve talfîk uygulaması) kanun hazırlandı. Bu kararname, evlilikte nikâh akdine resmî kayıt şartı getirdi ve boşanma, çok eşlilik ve kadının haklarına yönelik çeşitli düzenlemeler içeriyordu. Kararname, Osmanlı’da şer’î hukukun kanunlaştırılması sürecinin Mecelle’den sonraki önemli adımlarından biri olarak kabul edilir; 1919’da uygulamadan kaldırılsa da etkisi sonraki hukuk reformlarında hissedildi. Mecelle’nin önceki yüzyıldaki kanunlaştırma çabası için Abdülaziz döneminde dinî hayat yazısına bakılabilir.

Eyüp’te kılıç kuşanma ve Cuma selamlığı

Mehmed Reşad’ın tahta çıkışından sonra Eyüp Sultan Camii’nde geleneksel kılıç kuşanma töreni yapıldı (10 Mayıs 1909). Bu tören, Osmanlı padişahlarının meşruiyetini simgeleyen Eyüp’teki kutsal mekâna bağlılığı gösterir. Padişah Cuma selamlığına düzenli çıkar, Ramazan‘da Hırka-i Saadet ziyaretini sürdürürdü. Bu uygulamalar, siyasi gücü sınırlı bir hükümdarın dinî ve törensel temsil işlevini vurgular. Eyüp Sultan hakkında Eyüp Sultan Camii yazısı okunabilir.

Haremeyn, tarikatlar ve savaş yılları

Savaş yıllarında Hicaz Demiryolu askerî sevkiyat için kullanıldı; Medine uzun süre Fahreddin Paşa komutasında savunuldu. Mekke Şerifi Hüseyin’in 1916 isyanı, Osmanlı’nın Haremeyn’deki hâkimiyetini fiilen sona erdirdi. Surre alayları savaş koşulları nedeniyle aksadı. Tarikat tekkeleri savaş döneminde gönüllü birlikler, yardım toplama ve manevi destek faaliyetleri yürüttü; Mevlevî şeyhleri ve diğer tarikat önderleri cihad çağrısına destek verdi. Padişahın hayatı için Mehmed Reşad’ın hayatı yazısına bakılabilir.

Şer’iye mahkemeleri, vakıflar ve din görevlileri

1910’lu yıllarda şer’iye mahkemeleri ve vakıf idaresi yeni düzenlemelerle yeniden yapılandırıldı. 1916’da Şeyhülislamlık yeniden düzenlenerek şer’iye mahkemeleri ve medreseler Meşihat’a bağlı kaldı; Evkaf Nezareti ise vakıf yönetimini sürdürdü. 1914 sonrasında vakıf gelirlerinin savaş masraflarına aktarılması gündeme geldi; bu uygulama vakıfların kuruluş şartlarıyla çatışan bir tartışma doğurdu. Vakıf düzeninin işleyişi için Osmanlı’da vakıf sistemi yazısı okunabilir.

Cami görevlileri (imam, hatip, müezzin), savaş yıllarında hem dinî hizmetleri yürüttü hem de gönüllü yardım faaliyetlerinde görev aldı. Ramazan ve kandil geceleri, cepheye giden askerlerin duayla uğurlandığı törenlere dönüştü. Savaşın ağır kayıpları, şehit aileleri için vakıf ve yardım kuruluşlarının çoğalmasına yol açtı. Bu dönemde Hilâl-i Ahmer (Kızılay) ve Muhacirin Müdüriyeti gibi kurumlar, dinî ve insani yardımlaşmayı organize etti. Bütün bu gelişmeler, Osmanlı’nın son yıllarında din kurumlarının toplumsal dayanışma işlevinin yoğunlaştığını gösterir.

Bu dönem, Osmanlı’da din–devlet ilişkisinin hem hukukî düzenlemeler hem de savaş siyaseti yoluyla yeniden tanımlandığı bir evre olarak okunur.

Ayrıca Kâbe, Mescid-i Nebevî ve Kudüs’teki kutsal mekânlara yönelik hizmetler savaş şartlarında sürdürülmeye çalışılmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Cihad-ı Mukaddes ne zaman ilan edilmiştir?

14 Kasım 1914’te Fatih Camii’nde, şeyhülislamın fetvalarıyla ilan edilmiştir.

Hukuk-ı Aile Kararnamesi nedir?

1917’de yayımlanan, evlilik ve boşanma gibi aile hukuku konularını düzenleyen Osmanlı kararnamesidir.

Medresetü’l-Vaizin nedir?

1912’de vaiz yetiştirmek amacıyla açılan medrese tipi eğitim kurumudur.

Eyüp’te kılıç kuşanma nedir?

Padişahın tahta çıkışından sonra Eyüp Sultan Camii’nde yapılan, meşruiyeti simgeleyen törendir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mehmed V", "Cihad" ve "Medresetü'l-Vâizîn" maddeleri; Mustafa Aksakal, The Ottoman Road to War in 1914; Erik Jan Zürcher, Turkey: A Modern History; Butrus Abu-Manneh, Studies on Islam and the Ottoman Empire in the 19th Century

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →