Abdülaziz: Hayatı, Saltanatı ve Önemli Olaylar

Abdülaziz, II. Mahmud’un oğlu olup 1830’da İstanbul’da doğmuş, 1861-1876 yıllarında on beş yıl hüküm sürmüştür. Abdülmecid’in kardeşi olarak tahta çıkan Abdülaziz’in saltanatı, Âli ve Fuad Paşaların Tanzimat siyaseti, Avrupa gezisi, eğitim ve hukuk alanındaki yenilikler, ağırlaşan dış borç ve 1876’da Midhat Paşa ve arkadaşlarınca hal edilmesi ile anılır.

Tahta çıkış ve Tanzimat siyaseti

Abdülaziz, ağabeyi Abdülmecid’in 1861’de ölümü üzerine tahta çıktı. İlk yıllarda sade yaşamı, israfa karşı tavrı ve devlet işlerine ilgisiyle dikkat çekti. Sadrazam Âli Paşa ve Hariciye Nazırı Fuad Paşa dönemin güçlü devlet adamlarıydı; Tanzimat çizgisinde reformlar sürdürüldü. 1864 Vilayet Nizamnamesi ile taşra idaresi yeniden düzenlendi (Tuna vilayeti örneği, Midhat Paşa tarafından uygulandı). 1868’de Şura-yı Devlet (Danıştay) ve Divan-ı Ahkâm-ı Adliye kuruldu; aynı yıl Galatasaray’da Mekteb-i Sultanî açıldı. 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile eğitim sistemi yeniden düzenlendi. Bu kurumlar Osmanlı’nın modernleşme sürecindeki önemli adımlardı.

Aynı yıllarda hukuk alanında Mecelle’nin hazırlanması başladı. Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyon, Hanefi fıkhı esaslarını kanun maddeleri halinde düzenleyerek 1869-1876 yıllarında Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’yi tamamladı. Mecelle, Osmanlı medeni hukukunun temel metni olarak onlarca yıl uygulandı. Ayrıntı için Osmanlı kadı ve yargı sistemi yazısı okunabilir.

Avrupa gezisi ve dış ilişkiler

1867’de Abdülaziz, Paris Evrensel Sergisi vesilesiyle Avrupa’yı ziyaret eden ilk Osmanlı padişahı oldu. Paris, Londra, Brüksel, Berlin ve Viyana’yı gezdi; Napolyon III, Kraliçe Victoria ve diğer hükümdarlarla görüştü. Bu gezi, Osmanlı’nın Avrupa’daki itibarını artırma ve ittifak arama çabasının bir parçasıydı. Gezi sırasında Avrupa’daki sanayi ve donanma tesislerini inceledi; dönüşte Osmanlı donanmasının modernleşmesine ağırlık verdi. Abdülaziz döneminde Osmanlı donanması dünyanın üçüncü büyük donanması seviyesine ulaştı; ancak bu harcamalar mali yükü artırdı.

Mısır Hidivi İsmail Paşa ile ilişkiler bu dönemde hanedanlık ve vergi imtiyazları bakımından yeniden düzenlendi. 1869’da Süveyş Kanalı açıldı. Girit isyanı (1866-1869) ve Sırbistan, Romanya gibi Balkan bölgelerindeki milliyetçi hareketler Osmanlı için sorun oluşturdu. 1870’de Bulgar Ekzarhlığı’nın kurulması, Balkanlarda dinî ve millî ayrışmanın önemli bir aşaması oldu.

Mali kriz ve Balkan isyanları

Savaşlar, saray masrafları, donanma harcamaları ve demiryolu yatırımları dış borçlanmayı artırdı. Osmanlı 1854’ten itibaren yabancı borç almaktaydı; 1860’ların sonunda ve 1870’lerde yüksek faizli borçlar Osmanlı bütçesini ağırlaştırdı. 1875’te devlet, borç faizlerinin yarısını ödeyeceğini ilan etti (Ramazan Kararnamesi) ve fiilen iflas etti. Aynı yıl Hersek’te çıkan isyan, 1876’da Bulgaristan’a yayıldı ve Avrupa kamuoyunda büyük yankı uyandırdı. Sırbistan ve Karadağ da Osmanlı’ya savaş ilan etti. İstanbul’da medrese öğrencileri (softalar) gösteriler yaptı; devlet adamları arasında Abdülaziz’e karşı muhalefet güçlendi.

Hal ve ölüm

30 Mayıs 1876’da Midhat Paşa, Hüseyin Avni Paşa ve Süleyman Paşa önderliğinde bir grup, Şeyhülislam Hayrullah Efendi’den aldıkları fetva ile Abdülaziz’i tahttan indirdi ve yerine V. Murad’ı çıkardı. Abdülaziz Topkapı Sarayı’na, sonra Feriye Sarayı’na nakledildi. 4 Haziran 1876’da kollarındaki damarlar kesilmiş halde ölü bulundu. Ölümün intihar mı yoksa cinayet mi olduğu uzun süre tartışıldı; resmî rapor intihar sonucuna varırken, sonraki yıllardaki Yıldız Mahkemesi (1881) cinayet iddiasını gündeme getirdi. Bu konuda kesin bir hüküm vermek yerine farklı görüşleri belirtmek gerekir. Ayrıntı için Abdülaziz’in ölümü ve türbesi yazısı okunabilir. Dinî ve mimari faaliyetleri için Abdülaziz döneminde dinî hayat yazısına, sonrası için V. Murad yazısına bakılabilir. Önceki dönem için Abdülmecid yazısı okunabilir.

Demiryolu, altyapı ve kişilik

Abdülaziz döneminde Rumeli Demiryolları ve İstanbul-İzmit hattı gibi yatırımlar yapıldı; telgraf ağı ve liman çalışmaları genişletildi. Haydarpaşa’dan başlayan hat, Anadolu’nun kalkınması için önemli bir adım olarak kabul edilir. Abdülaziz’in şahsî zevkleri arasında güreş, resim, bestecilik ve müzik yer alıyordu; kendisi eserler besteledi ve resim yapma yeteneği olduğu anlatılır. Saray ve donanma harcamalarının yüksekliği zamanla eleştirildi. 1871’de Âli Paşa’nın, 1869’da Fuad Paşa’nın ölümünden sonra Mahmud Nedim Paşa dönemi başladı ve Rus Büyükelçisi İgnatiyev’in nüfuzu arttı; bu durum devlet adamları ve ulema arasındaki hoşnutsuzluğu büyüttü.

Osmanlı’da bu yıllar, hem Batı etkisinin artışı hem de bu etkiye karşı tepkilerin güçlendiği bir dönemdi. Yeni Osmanlılar adı verilen aydın grubu (Namık Kemal, Ziya Paşa gibi) meşruti yönetim talebini dile getirdi; bu düşünce Abdülaziz’den sonra gelen reform arayışlarının ideolojik zeminini oluşturdu.

Abdülaziz’in saltanatı, Osmanlı Tanzimat döneminin son evresi olarak, ıslahatın kurumsal başarılarını ve mali-siyasi sınırlarını bir arada gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Abdülaziz’in Avrupa gezisi ne zaman olmuştur?

1867’de Paris Sergisi vesilesiyle yapılmış ve Avrupa’yı ziyaret eden ilk Osmanlı padişahı olmuştur.

Mecelle nedir?

Ahmed Cevdet Paşa başkanlığında hazırlanan, Hanefi fıkhına dayanan Osmanlı medeni hukuk kanunudur (1869-1876).

Abdülaziz nasıl hal edilmiştir?

30 Mayıs 1876’da Midhat Paşa ve arkadaşlarının hazırladığı darbeyle, şeyhülislamın fetvası alınarak hal edilmiştir.

Abdülaziz’in ölümü intihar mıdır, cinayet mi?

Resmî rapor intihar sonucuna varmıştır; sonraki yargılamalarda cinayet iddiası da gündeme gelmiş, konu tartışmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 14 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülaziz" md.; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey; Roderic Davison, Reform in the Ottoman Empire, 1856-1876; Halil İnalcık, Tanzimat ve Bulgar Meselesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →