Peygamberimizin Hizmetçilerine ve Çalışanlarına Davranışı

Peygamber Efendimiz hizmetçilerine ve çalışanlarına nazik, adil ve merhametli davranmış; Enes b. Mâlik on yıl hizmet ettiği hâlde ona “öf” bile demediğini aktarmıştır. Hadislerde çalışanlara yediğinden yedirmek, giydiğinden giydirmek ve güç yetmeyecek iş yüklememek öğütlenir.

Enes b. Mâlik’in şahitliği

Buhârî ve Müslim’de Enes b. Mâlik şöyle anlatır: “Peygamber’e on yıl hizmet ettim. Bana hiç ‘öf’ demedi. Yaptığım bir şey için ‘Niçin yaptın?’ demedi; yapmadığım bir şey için de ‘Niçin yapmadın?’ demedi.” Enes, çocuk yaşta Peygamber’in hizmetine verilen bir sahabidir. Peygamber onu bazen işlerde gönderir, bazen oyun oynarken uyarır ancak azarlamaz, kalbini kırmaz, nazikçe yönlendirirdi. Bu tanıklık, bir işverenin veya yöneticinin çalışanlarına yaklaşımında yumuşaklığın ve sabrın en güzel örneğini oluşturur. Enes’in ömrü uzun olmuş, onlarca yıl sonra bile Peygamber’in bu tavrını hatırlayarak anlatmıştır. Bu, davranışın kalıcı etkisini gösterir.

Ebû Zer hadisi: Kardeşiniz olarak görün

Buhârî ve Müslim’de Ma’rûr b. Süveyd şöyle anlatır: Ebû Zer’i Rebeze’de gördüm; üzerinde bir elbise vardı, kölesinin üzerinde de aynısı. Bunun sebebini sorunca Ebû Zer, bir adamla tartışıp onu annesinden dolayı küçümsediğini, Peygamber’in kendisine “Sende hâlâ cahiliye var. Onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah onları sizin elinize vermiştir. Kimin elinin altında kardeşi varsa, yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin. Güçlerinin yetmeyeceği işi onlara yüklemeyin; yüklerseniz yardım edin” dediğini anlatır. Bu hadis, hizmet edenlerin kardeş olarak görülmesini, onların yeme-giyme ihtiyaçlarının karşılanmasını ve iş yükünün adil olmasını emreder. İşçi-işveren ilişkisi yazısında bu hadisin çağdaş yorumu ayrıntılı ele alınmıştır.

Ücret, nafaka ve haklar

İbn Mâce’de nakledilen hadiste Peygamber Efendimiz “İşçiye ücretini teri kurumadan verin” buyurur. Kudsî hadiste işçiyi çalıştırıp ücretini vermeyen kimsenin Allah tarafından kıyamette hasım olarak karşılanacağı bildirilir (Buhârî, İcâre). Hizmet edenlere hakaret etmek, dövmek ve aşağılamak ise yasaklanmıştır. Müslim’de, kölesini döven Ebû Mes’ûd’a arkasından bir ses “Ebû Mes’ûd! Allah’ın sana olan gücü, bu çocuğa olan gücünden fazladır” dediği ve Peygamber’in bu olayda kölenin azat edilmesini önerdiği anlatılır. Bu rivayet, gücü elinde bulunduranın sorumluluğunu hatırlatır. Köleliğin bulunduğu bir dönemde bile Peygamber, köleleri özgürleştirmeyi teşvik etmiş, onlara insanca davranmayı emretmiştir.

• Çalışanlara azarlama, hakaret ve aşağılama yerine saygılı bir dil kullanmak.
• Ücreti zamanında ve eksiksiz ödemek.
• Güç yetmeyecek işi yüklememek; gerektiğinde yardım etmek.
• Çalışanların ibadet, dinlenme ve aile ihtiyaçlarını gözetmek.
• Hata yapıldığında kişiyi değil davranışı düzeltmek.

Yönetici olarak Peygamber

Peygamber Efendimiz, görevlendirdiği kişilere kolaylık tavsiye etmiş, onları yetkilendirmiş ve hata yaptıklarında yumuşakça uyarmıştır. Hz. Muâz’ı Yemen’e gönderirken ona “Kolaylaştır, zorlaştırma; müjdele, nefret ettirme” buyurmuş (Buhârî, Meğâzî), Hz. Ali, Hz. Üsâme gibi gençlere görev vermiş, onların yeteneğine güvenmiştir. Hz. Üsâme’yi komutan atadığında bazı sahabe itiraz edince Peygamber onun görev için layık olduğunu bildirmiştir (Buhârî, Meğâzî). Bu yaklaşım, genç ve yetenekli çalışanlara fırsat verme, liyakate göre görev dağıtma ilkesini gösterir. Çocuklara davranış ve eşlerine davranış yazılarında da yumuşak, adil ve sorumluluk dolu liderlik örnekleri görülür.

Günümüz iş hayatı için dersler

Peygamber’in çalışanlara yaklaşımı, günümüzde insan kaynakları yönetimi, çalışan hakları, mobbing karşıtlığı ve iş sağlığı güvenliği gibi alanlarla ilişkilendirilebilir. Çalışanların emeğine saygı, adil ücret, makul çalışma saati, iş güvenliği, hakaret ve baskıdan uzak ortam, sözleşmeye bağlılık ve fırsat eşitliği, hem yasal hem ahlaki sorumluluktur. Çalışan da işine sadakat, dürüstlük ve emanete riayetle yükümlüdür. Bu karşılıklı sorumluluk ahlakı güzelleştirme çabasının önemli bir ayağıdır. Aynı zamanda kötü alışkanlıklar arasında yer alan öfke patlamaları ve kibirli tavırları bırakmak için irade ve tövbe gerekir. Gençlerin kumar ve bahis gibi zararlı yollarda para kaybetmesi, iş hayatında ahlaki ve ekonomik sorunlara yol açabilir; helal kazanç ahlakı bu yüzden önemlidir.

Çalışan hakları konusunda ayrıca işe alım ve işten çıkarmada da adaletin gözetilmesi, haksız yere işten çıkarma, ücreti kesme veya kötü şartlarda çalıştırmanın kul hakkına girdiği hatırlanmalıdır. Peygamber Efendimiz’in kölelere ve hizmetçilere “Kimse ‘kulum’ ve ‘cariyem’ demesin; hepiniz Allah’ın kullarısınız, ‘delikanlım, kızım’ desin” (Müslim, Elfâz) şeklinde hitap öğütlemesi, kullanılan dilin bile saygı taşıması gerektiğini gösterir. Bu ince hassasiyet, çalışanlara hitapta da küçümseyici unvanlardan kaçınmanın dayanağı olarak okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Enes b. Mâlik Peygamber hakkında ne söylemiştir?

On yıl hizmet ettiğini, Peygamber’in ona hiç “öf” demediğini, yaptığı bir şey için “niçin yaptın?” veya yapmadığı için “niçin yapmadın?” diye sormadığını aktarmıştır (Buhârî, Müslim).

Hizmet edenlere yedirdiğinden yedirmek ne demektir?

Buhârî ve Müslim’deki Ebû Zer hadisinde, hizmetçilerin kardeş olduğu, yediğinden yedirmek, giydiğinden giydirmek ve güçlerini aşan iş yüklememek gerektiği belirtilir.

Peygamber ücreti geciktirmeye karşı mıydı?

Evet. İbn Mâce’de işçinin ücretini teri kurumadan vermek öğütlenir.

Peygamber kimseyi dövmüş müdür?

Hz. Âişe’nin rivayetine göre Peygamber hiçbir hizmetçiyi, kadını ve hiçbir şeyi eliyle vurmamıştır; yalnızca Allah yolunda cihad hariçtir (Müslim, Fezâil).

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 12 Eylül 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Edeb ve Îmân (Ebû Zer hadisi); Müslim, Fezâil ve Eymân; Ebû Dâvûd, Edeb; İbn Mâce, Ruhûn

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →